Chùa Kim Liên

Chùa Kim Liên hay còn có tên chữ là Đại Bi tự nằm phía bắc hồ Tây thuộc làng Nghi Tàm, xã Quảng An, quận Tây Hồ. Đời Trần, đất này được gọi là phường Tích Ma. Theo bia sử thì chùa được xây dựng vào thời Lê Nhân Tông. Theo thông tin được ghi lại trên tấm bia lớn dựng trong tòa tiền đường thì diện mạo của chùa Kim Liên hiện nay được phục dựng lại từ năm Nhâm Tý 1792 dưới thời Tây Sơn. Trên thượng lương thượng điện và tiền đường cũng ghi niên hiệu này.

Kim Liên là một trong hai ngôi chùa độc đáo nhất miền Bắc bởi lối kiến trúc hình chữ TAM, và được xem như là một cặp song sinh, tuy cách nhau có 2 năm (1792 và 1794), với chùa Tây Phương ở núi Câu Lậu, Thạch Thất, Hà Tây cũ.

Chùa Kim Liên tọa lạc trên mảnh đất hình con rùa. Từ tam quan cho đến chính điện, với độ vươn của những tàu đao cùng hệ mái đan nhau san sát, khiến ngôi chùa nhìn tựa bông sen nổi trên mặt nước hồ Tây.

Tam quan chùa Kim Liên.

Tam quan của chùa là tác phẩm kiến trúc kiệt xuất so với vô số các tam quan chùa Việt. Ở đây có dạng thức kết cấu vì kèo một hàng chân cột. Để tạo độ vững chắc cho toàn bộ kiến trúc đồ sộ này, thay vì đặt các chân trụ lên trên những chân tảng hoa sen, người thợ xưa đã đục sâu những chân tảng đó làm thành móng cho toàn bộ tam quan và dựa trên hệ thống các giằng mái để tạo nên tính cân bằng trong kiến trúc.

Đôi cột cái ở giữa cao hơn, nâng mái giữa vươn lên tạo thành cổng lớn rộng hơn so với hai bên. Điều đặc biệt là tuy tam quan chỉ có ba hàng chân cột nhưng lại có tới sáu bộ vì. Bốn bộ được ăn mộng vào các cột cái theo kết cấu phía dưới là những con sơn, phía trên là những xà rường. Trên hai thanh xà nối hai cột cái chính giữa với hai cột cái ở hai bên, người ta lại tạo ra hai bộ vì lửng dựa sát vào đôi cột chính giữa. Bộ vì này là những thanh gỗ lớn dạng thức chồng rường hình thang giật cấp.

Hệ thống vì kèo lửng này còn được liên kết một cách chặt chẽ bởi xà nối hai đầu cột cái giữa kéo dài ra thành thượng lương của hai nóc mái hai bên, khiến cho các bộ vì thấp, vì cao này có thể hỗ trợ nhau để nâng hệ thống tàu đao mái lá của ba mái riêng biệt cong vút và thanh thoát. Không chỉ vậy, trên các bộ vì này, các nghệ nhân xưa đã biến chúng thành lãnh địa cho những chạm khắc tung hoành.

Điêu khắc trên hệ mái.

Đáng chú ý là việc tạo ra hệ thống các trụ đấu giả tưởng được chạm xen lẫn với motif hổ phù đội hoa sen, ly vẫn và hoa lá đã làm cho các bộ vì trở nên cầu kỳ mà vẫn khúc triết. Ngoài ra, hệ thống các đầu dư được tạo nên từ các xà và giằng có chạm trổ đầu rồng tỉ mỉ, kết hợp với tám đầu mái cong bè làm tam quan càng thanh thoát, bay bổng hơn.

Chi tiết diềm mái trên hệ mái Tam Quan.

Các biểu tượng và lối thức kết cấu độc đáo này khiến tam quan chùa Kim Liên như đượm vẻ kiểu thức kiến trúc cung đình. Điều này càng giúp khẳng định thêm phong cách thời Lê Trịnh cho các thành phần kiến trúc ở đây, đặc biệt vào thời Trịnh Giang, khi hai công trình kiến trúc chùa Bảo Lâm và chùa Tây Phương cùng được khởi dựng, là giai đoạn cực kỳ thịnh vượng. Chùa Bảo Lâm vốn là ngôi chùa được dựng phía bắc của Phủ Trịnh, nên kiến trúc ắt phải được tạo hình một cách tương thích với lầu các, cung, tẩm của phủ chúa.

Toà Tiền Đường.

Chùa chính là một cụm kiến trúc gồm ba tòa chồng diêm hai tầng tám mái đặt song song. Tiền đường và thượng điện đều có năm gian, trung đường có ba gian. Chùa Trung hơi thụt vào so với hai nhà trước sau tạo thành hình chữ TAM. Mặt bằng hình chữ TAM này đã chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn tất thảy những công trình kiến trúc từ xưa đến nay ở các đình chùa Việt. Nếp nhà ngoài cùng tiền đường, hay còn gọi là chùa Hạ, ứng với nhân, mang ý nghĩa gần gũi với cõi tục. Thượng điện trong cùng ứng với địa, tức cõi của thần linh. Trung đường, mặc dầu hẹp hơn so với hai tòa trong và ngoài nhưng cũng là nếp nhà cao nhất, ứng với thiên, cũng chính là vũ trụ. Và mô hình này lại được nối với nhau bởi lớp tường bao, đóng thành một khối kín, tạo cho không gian nội ngoại thất trở nên thống nhất, đồng thời nối liền ba nét ngang của chữ TAM thành hình chữ VƯƠNG.

Các nếp nhà tiền, trung, thượng đều được dựng theo kiểu thức chồng diêm hai tầng, còn mang biểu tượng của Dịch học và Phật giáo. Mỗi tầng mái của ngôi chùa với bốn đầu đao cong vút lên đã tạo ra biểu tượng của một bông hoa sen.

Một chi tiết điêu khắc gỗ hình lá trên đà.

Kiến trúc chùa Kim Liên là sự hội tụ của những giá trị kiến trúc và nghệ thuật đỉnh cao, kết giữa cái phức tạp của trang trí trên các vì kèo và sự đơn giản của kết cấu mặt bằng, sự đối lập tĩnh tại của các đường thẳng và sự sinh động của các mái cong. Công trình thừa hưởng thành tựu kiến trúc của các thế kỷ trước, như kết cấu chồng diêm hai tầng tám mái, hệ thống tàu đao mái lá của kiến trúc đình làng.


Ảnh:
Triệu Chiến

Nội dung:
TTH

Zeen is a next generation WordPress theme. It’s powerful, beautifully designed and comes with everything you need to engage your visitors and increase conversions.

Xem thêm
Dinh Bảo Đại ở Hà Nội