Nhà thờ Phủ Cam

Năm 1682, dưới thời các chúa Nguyễn, ngôi nhà thờ này tiền thân chỉ là một ngôi nhà nguyện tranh tre do linh mục Langlois (1640-1770) khởi dựng nên tại xóm Đá, ở sát bờ sông An Cựu. Nhưng sau đó chỉ 2 năm, vị Linh mục này đã cho triệt giải nhà nguyện đơn sơ và mua đất trên đồi Phước Quả để xây dựng một nhà thờ bằng đá kiên cố và to lớn hơn.

Bấy giờ, nhà thờ quay mặt về hướng tây (tức là phía ga Huế ngày nay). Dù đó là một công trình kiến trúc được mô tả là rất chắc chắn và “chưa từng có ở xứ này, được nhà vua (tức là chúa Nguyễn Phúc Tần) và quan lại thán phục”, nhưng đến thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725), năm 1698, ngôi nhà thờ ấy đã bị triệt giải hoàn toàn.

Giám mục Eugène Marie Allys xây dựng nhà thờ theo kiến trúc phương Tây. Ảnh: Life

Số phận của ngôi thánh đường chưa dừng lại ở đó. Khi đạo Thiên Chúa bắt đầu được nhìn nhận lại vào đúng 2 thế kỷ sau, năm 1898, Giám mục Eugène Marie Allys (1852-1936) cho xây dựng mới nhà thờ Phủ Cam bằng gạch lợp ngói khá đồ sộ tại vị trí cũ. Nhưng lần này thì nhà thờ quay mặt về hướng bắc (phía Kỳ đài của Kinh thành) và do chính Giám mục Allys vẽ thiết kế rồi giám sát thi công. Công việc xây dựng được hoàn thành vào năm 1902. Nhà thờ mang nét kiến trúc “Gothique”. Hai bên mặt tiền có hai tháp chuông thân hình trụ vuông, đỉnh tròn, cao vừa phải. Ở tầng 2 của hai tháp, có một hành lang nối liền chúng lại với nhau.

Nhà thờ Phủ cam trước năm 1930 (Ảnh: Internet)

“Nét chủ đạo kiến trúc lần này là những vòm duyên dáng đổ xuống trên những trụ có những nét hoa văn cây lá, những hình thiên thần. Đặc biệt nhà thờ có một vườn hoa được chắn đất đào xuống sâu và phẳng với hai la thành chạy lượn lên cao dần, mềm mại duyên dáng với 16 bậc cấp bằng gạch ở phía trước tiền đường” (Trích “Lược sử các giáo xứ” do Tổng Giáo phận Huế biên soạn, Huế, 2001, tập 1, tr.50).

Nhà thờ Phủ Cam năm 1930 (Ảnh: Internet)

Và sự đổi mới cả về diện tích lẫn quy mô một lần nữa được thiết kế cho nhà thờ này để đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng của số lượng giáo dân ngày càng tăng cao.

Tới đầu năm 1963, một lần nữa nhà thờ lại tiếp tục xây mới. Tổng Giám mục Ngô Đình Thục (1897 – 1984) đã cho triệt giải nhà thờ cũ để làm một ngôi nhà thờ rộng lớn hơn. Nhà thờ lần này do Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế. Ðầu năm 1963, nhà thờ bắt đầu được khởi công xây dựng. Tiến độ công việc xây dựng thánh đường, do sự tác động của lịch sử, đã kéo dài tới năm 1967 mới xây lên đến phần cung thánh. Trong sự kiện Tết Mậu Thân (1968), bom đạn chiến tranh vô tình phá hỏng thêm phần lớn công trình, cho đến năm 1975 vẫn chưa được hoàn tất. Sau thống nhất đất nước và mãi đến năm 1995, phần thân nhà thờ về cơ bản mới được hoàn thành.

Mặt đứng nhà thờ.

Năm 1999, để chuẩn bị cho hai ngày 28 và 29.06.2000, là ngày Tổng Giáo phận Huế cung hiến nhà thờ chính tòa Phủ Cam nhân dịp kỷ niệm 150 năm ngày thành lập Giáo phận Huế (kể từ khi tách rời khỏi Giáo phận Đàng Trong), Tổng Giám mục Stephano Nguyễn Như Thể cho xây cất lại thánh đường một cách hoàn chỉnh, đến 29.06.2000 thì hoàn tất.

Như thế, trải qua 3 đời Giám mục – từ Tổng Giám mục Ngô Đình Thục đến Tổng Giám mục Nguyễn Kim Điền và Tổng Giám mục Nguyễn Như Thể – sau gần 40 năm xây dựng, nhà thờ chính tòa Phủ Cam mới hoàn thành với diện mạo như hiện nay. Hiện nay, nhà thờ Phủ Cam là nhà thờ chính tòa của Tổng Giáo phận Huế, tọa lạc trên đồi Phước Quả (06 đường Nguyễn Trường Tộ, phường Phức Vĩnh, TP. Huế) với tổng diện tích khuôn viên là 10.804m2.

Nhìn từ mặt đứng, công trình như một cuốn kinh thánh mở rộng, mặt bằng xây dựng mang dạng một Thánh giá: đầu Thánh giá hướng về phía nam, chân Thánh giá hướng về phía bắc.

Hệ vòm bên trong nhà thờ Phủ Cam.

Nhà thờ được kết cấu theo kỹ thuật xây dựng hiện đại, nhưng trang trí thì phần lớn vẫn theo nghệ thuật cổ điển Tây phương. Các trụ đỡ mái được đúc sát vào hai chân tường trong của nhà thờ, uốn dần ra phía trước khi vươn cao lên, rồi nối lại với nhau từng cặp bằng một đường cong trên đỉnh, mềm mại như những bàn tay đang chắp lại để cầu nguyện.

Hệ vòm bên trong nhà thờ Phủ Cam.

Đặc biệt là ở phần Cung thánh, từ mỗi một trong 4 góc, đều có 3 trụ đỡ vươn dần ra, như những bàn tay muốn nắm lấy nhau, tạo thành một không gian đủ rộng để ôm kín bàn thờ. Cung thánh là một hình tròn có các cấp đi lên, trên cung là một hình tròn nhưng nhỏ hơn với bàn thờ. Bàn thờ bằng đá cẩm thạch nguyên khối lấy từ Non Nước – Đà Nẵng, đặt trên một viên đàn (hình tròn) có ba cấp tượng trưng cho tam tài: Thiên – Địa – Nhân, một yếu tố trong kiến trúc Phương Đông, là nơi đặt bục giảng của các linh mục… và các ghế ngồi cho những người hành lễ.

Khu vực cung thánh.

Đặt trên bệ cao, ngay chính giữa là Cây Thánh Giá (một cây thông lấy từ đồi Thiên An – Huế), có tượng Chúa Cứu Thế chịu đóng đinh, bên trên là bức hoạ Đức Chúa Giê-su dang tay ra trong bữa tiệc ly với dòng chữ: “Chúc tụng Thiên Chúa đến muôn đời”.

Tượng chúa cứu thế bị đóng đinh trên cây thánh giá.

Lòng nhà thờ rộng thênh thang với những dãy ghế dài có thể chứa được khoảng 2.500 người đến dự lễ. Hai bên lòng nhà thờ trang trí hai dãy tranh vẽ đóng trong từng khung gỗ thể hiện về đời Chúa Giê-su, và bên trên là hai dãy cửa kính trong và màu xanh lá chuối non để cung cấp đủ ánh sáng cho nội thất, kể cả vào mùa mưa. Nhà Tạm được xây sát vào phần lõm phía sau của lòng nhà thờ và nằm trên một bệ cao đặt ở chính giữa, vừa trang nghiêm, vừa dễ thấy.

Không gian này có thể chứa được 2.500 người cùng dự lễ.

Không chỉ khuôn viên nhà thờ mang hình cây Thánh giá, nội thất Thánh đường cũng có hình dáng tương tự với hai cánh hai bên. Không gian bên cánh trái (từ trong nhìn ra) là nơi thiết lập bàn thờ để thờ thánh tử đạo Tống Viết Bường (bị giết năm 1833), người gốc Phủ Cam. Và không gian bên cánh phải (đối diện) là phần mộ của cố Giám mục Nguyễn Kim Điền (1921 – 1988), người có nhiều công nhất trong việc xây dựng nhà thờ này.

Góc bên phải ảnh là Bàn thờ Thánh tử vì đạo Tống Viết Bường.

Mặt đứng nhà thờ Phủ Cam có hai ngọn tháp chuông cao 43.5m (với 12 tầng mỗi tháp), chiều dài và chiều rộng của nhà thờ là 80m x 24m, phía trước sân nhà thờ có hai pho tượng thánh Phê-rô và thánh Phao-lô bằng xi-măng trắng do nghệ nhân Đinh Văn Lương (TP. Hồ Chí Minh) đúc. Tượng được đúc làm ba đoạn, sau đó, được đổ xi-măng vào ráp lại. Tất cả đã tạo nên sự hoàn mỹ cho một công trình tôn nghiêm, ấn tượng nhưng cũng hết sức mềm mại, gần gũi như cánh tay của Chúa luôn đủ rộng cho tất thảy mọi con chiên ngoan đạo hướng về.

Xem thêm ảnh về công trình này:

Những hệ vòm mang motif trang trí đặc trưng kiến trúc phương Tây được KTS Ngô Viết Thụ thể hiện tại công trình này.
Do nhà thờ nằm theo trục Bắc Nam nên sáng hoặc chiều, ánh sáng mặt trời chiếu lên mặt bên tạo diện bề mặt đẹp với vùng sáng, bóng đổ từ cây trong vườn trải dài trên một thảm vòm và ô cửa kính màu.
Sự bề thế của nhà thờ thể hiện qua đường nét kiến trúc.
Ở diện đối lập nơi ánh sáng mặt trời không chiếu trực tiếp.
Đá là vật liệu được sử dụng rất nhiều ở Nhà thờ Phủ Cam.
3 lối vào ở cửa chính của nhà thờ Phủ Cam.
Đứng từ hành lang tầng 2 nhìn về Cung thánh.
Góc nhìn Cung Thánh từ lối vào mặt bên trái của nhà thờ chụp lúc 16h chiều tháng 05.2019.
Mái vòm Parabol tạo đường nét mềm mại bên trong không gian nội thất.
Hệ vòm lấy sáng mặt bên hướng Đông của công trình.
Hệ cửa lấy sáng mặt bên, hướng Tây công trình.
Hệ kết cấu vòm bên trong nhà thờ.
Yếu tố thị giác được KTS Ngô Viết Thụ xử lý dưới hệ kết cấu của mái vòm nhà thờ.
Một công trình nằm trong khuôn viên nhà thờ, cũng được thiết kế với motif tương đồng.

Ảnh:
TTH

Tài liệu tham khảo:
Website Cửu chủng sinh Huế

Xem thêm
Valerio Olgiati: Những hình ảnh ý niệm