Ảnh: Triệu Chiến

Vẻ đẹp từ kiến trúc dân gian

Chuyên làm nhà gạch, ở nước ta trước kia, có những hiệp thợ mộc thợ nề lành nghề, Tổng huyện nào cũng có những ông phó cả, phó hai nổi tiếng khắp vùng. Lại có xã, có thôn, toàn thể nam giới là thợ làm nhà, chuyên tản đi làm ăn khắp chốn. Kỹ thuật cổ truyền được sử dụng vững tay, cộng với sự tham gia tích cực của chủ nhà, những người đã trong nhiều năm chắt chiu, dành dụm để có tiền làm, đã suy tính nhiều về cách sống, cách làm cái nhà mới của mình sao cho thật hợp lại đẹp nữa. Kết quả là đã đem lại cho mỗi vùng những ngôi nhà sát với khí hậu, với chế độ mưa nắng, với cảnh sắc thiên nhiên và cách làm ăn sinh sống của nhân dân toàn vùng.

Nhiều chỗ ở, ngày trước, có quy mô hẳn hoi, có cổng ngõ nhà lầu, có hành lang bắt vần, có vườn sau sân trước, có chỗ tiếp khách với bàn, ghế, kỷ, sập, án thư, với đôn chậu, cây cảnh, với mành mành hoa…

Nhà nông thôn ở xã Đồng Hóa, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Ảnh: Triệu Chiến.

Nhà lầu tức nhà gác không nhiều lắm và đã có thì cả hai tầng, không như nhà sàn, đều dùng để ở. Nhà lầu cũng khung gỗ, nhưng phổ biến là bằng tường gạch, rầm sàn gỗ, và thường bao giờ cũng lợp ngói. Có gác là phần lớn có luôn cả sân trời. Sân trời, từ sàn gác bước ra. Bước ra, có hiên, có lan can, giàn hoa.. hoa là hoa thiên lý, và giàn bằng nứa, bằng tre, chứ không lực lưỡng quá, cũng không quá đắt như péc-gô-la (péc-gô-la: Cái gian cho cây leo, bằng bê-tông, gỗ xẻ hay củi cành, nhỏ thì như cánh tay, có khi to như bắp chân… và thưởng làm ở các công viên; làm gắn liền với nhà cũng có, nhưng ít hơn) gỗ hay bê-tông người bây giờ thường thích làm. Lại thêm mấy chữ hay đề ở hiên: “Nghinh phong vọng nguyệt“ (đón gió ngắm trăng) hay “Thanh phong minh nguyệt “ (gió mát trăng trong). Chữ thảo rất hay, nét tô thật nuột, tuồng như, cách viết với nghĩa chữ… với cả thoang thoảng hương hoa thiên lý, đều cố sao cho thật được thỏa thuê những lúc an nhàn nghỉ ngơi chốn này. Nghỉ ngơi thanh thản suông tình với trăng, với gió, nhưng khi bạn bè tìm đến, lại thường không phải không có cả rượu, cả nhạc, cả thơ…

Những tầng lớp quyền quí giàu sang trước kia đã có những chỗ ở rộng lớn. Cũng thì nhà, cũng thì vườn và ao, nhưng thử thứ qui mô hơn, xây đắp chắc chắn kỹ càng hơn, cây càng nhiều nên nhiều bóng rợp, lại hoa lá quanh năm. Tổ chức đầy đủ mà phương tiện thường dư, nên sinh hoạt có chiều phong lưu phóng túng.

Tạ Trường Du là ngôi nhà thủy tạ cổ xưa của Cố đô Huế với vẻ đẹp hài hòa và thơ mộng, đây từng là không gian thư giãn dành cho các bà Hoàng thái hậu tại Tử Cấm Thành Huế. Ảnh: TTH

Nhưng chúng ta không đi chệch mục tiêu là nếp nhà thông thường, chỉ tranh tre nhưng tiêu biểu hơn, mang chân chất tính kiến trúc dân gian và dân tộc hơn.

Tuy nhiên, kể chuyện nhà tranh, chúng ta đã chẳng hề chỉ nói riêng cái nhà. Sơ sơ qua nó đã được hình dung, được gợi lên tâm tư tình cảm của những thế hệ người, kế tiếp trong bao trăm nghìn năm, đã nghĩ ra, làm ra, rồi ở… ở và còn chăm chút, hoàn chỉnh nó, cải tiến kỳ cho thật là thích hợp với những đòi  hỏi của cuộc sống, với những chênh lệch khí hậu cụ thể khác nhau ở từng nơi. Để chúng ta, nay sung sướng thấy có bao nhiêu vùng rộng lớn trên đất nước thì cũng bấy nhiêu loại nhà mà kiểu cách cùng ý tứ và quen sắp xếp các cho ăn nằm bên trong, đều có những điểm phong phú, duyên dáng riêng biệt.

Một nếp nhà cũ còn xót lại tại làng Cự Đà, Hà Nội. Ảnh chụp năm 2018. Ảnh: TTH

Một ngôi nhà bao giờ chẳng dựng lên giữa thiên nhiên! Nhưng đối với kiến trúc, thiên nhiên được vận dụng rất khác so với các ngành nghệ thuật anh em. Như trong hội họa chẳng hạn, một cảnh được vẽ nên tranh, nhưng tránh không phản ánh mọi vẻ phong sương của thiên nhiên mà chỉ gạn lọc những nét đặc sắc của thiên nhiên qua cái nhìn thẩm mỹ và rung cảm nghệ thuật của họa sĩ. Công việc của người kiến trúc lại khác, không chỉ gạn lọc lấy cái ưu tú mà dùng ngay những cái ưu tú sẵn có giữa trời đất để khắc phục cái khía cạnh tai ác của thiên nhiên, cốt sao tạo ra được một không gian cư trú mà yếu tố cơ bản là nếp nhà nhà tiện lợi. Cái không gian cư trú ấy, nói rộng ra, chính là cái không gian kiến trúc, cái không gian nhân tạo. Nếp nhà tiện lợi còn có sân, vườn, cổng ngõ, hàng rào… như một yếu tố cơ bản với bao yếu tố bổ sung. Qua hàng muôn nghìn năm diễn biến, từ ở hang, ở động, rồi ở cái lều, cái túp, đến ở nếp nhà định hình như trên, quả là khái niệm về ở của người dân đất Việt đã biến đổi, theo sát từng bước nhích dần lên của cuộc sống. Khái niệm ấy minh họa sự phát triển của nền văn hóa dân tộc.

Một nếp nhà ba gian mới ở vùng nông thôn Việt Nam, thiết kế bởi NKP Architects. Ảnh: Triệu Chiến
Thiết kế vẫn kế thừa những yếu tố sân vườn, tỷ lệ và hàng hiên mà ông cha ta nhiều đời phát triển và gìn giữ.
Ảnh: Triệu Chiến

Nếp nhà phải vững chắc để có vững và thừa sức tự vệ mới bảo vệ được con người sẽ sinh sống trong đó. Quan hệ ấy giữa nhà và hoàn cảnh chung quanh, như nào phải chống lún, nước lũ, nước ngầm, nào chống cháy, lại chống sét, cả chống bão táp mưa tuôn… thật lắm thứ và thứ nào cũng quả là rất phức tạp. Những tưởng có kinh phí là mọi việc được dễ dàng giải quyết… Nhưng thường thì tiền nong chủ nhà bỏ ra rất sít sao, mà ý muốn lại là nhà phải đẹp, ít ra phải dễ coi, phải an hòa với cả chung quanh, đúng như vẫn được đánh giá khi không có điều tiếng nào chê bai: nó đã điểm xuyết thêm cho bức tranh thiên nhiên sẵn bầy. Người mình có một đời sống tinh thần tinh tế, động lòng trắc ẩn với cái hữu tình ngay trong những nét đơn sơ nhất của tạo vật, ngắm cảnh đêm lồng lộng vầng trăng bạc đấy, nhưng còn rung cảm với cả cái ngấn nước, ở đó ánh trăng gieo vàng.

Sân trong tại a21gallery ở Sài Gòn, thiết kế bởi a21studio, lấy cảm hứng từ căn nhà người Chăm. Ảnh: Triệu Chiến

Mối quan hệ giữa con người, nếp nhà và tự nhiên, quả là mối quan hệ đa dạng mà nghệ thuật kiến trúc Việt Nam đã phát hiện và giải quyết hài hòa, cân xứng, trong những điều kiện cụ thể của khí hậu, thời tiết, địa hình, cảnh vật, tài nguyên…

Và hài hòa, cân xứng bao quát từ bên trong đến bên ngoài. Các thế hệ hôm nay và ngày mai chúng ta, sẽ lĩnh hội thế nào và những gì là nguyên lý cấu tạo truyền thống cho những ngôi nhà ở hiện đại? Mối quan hệ giữa nếp nhà với thiên nhiên, nay có người tưởng lầm rằng chỉ cần giải quyết trong lĩnh vực kỹ thuật xây dựng hay khoa học tự nhiên. Nhưng ông cha chúng ta xưa đã từng nhận thức thành mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, và dưới ánh sáng nhận thức ấy, nếp nhà xuềnh xoàng, giản dị mà thực hiện cả cái đẹp nội tâm của con người trước cái đẹp ngoại cảnh của đất trời. Nếp nhà khác nào tấm gương phản chiếu những suy tư của ông cha, ở đây đã có những giải pháp thiết thực và hiệu nghiệm bảo đảm thông thoáng chống oi, nồng, ẩm, mốc… đấy, bảo đảm cả cho nếp nhà thêm vững, chống chọi được với gió, bão, nắng, mưa thật đấy, nhưng đồng thời, chúng còn phải đạt tới cân xứng, hài hòa và phải sao cho chỗ ở hưởng được bao thứ lành mạnh là gió mát, là cảnh đẹp và hương sắc của cỏ hoa,… thứ đều sẵn có và rất phong phù ngay quanh.

Nếp nhà người Dao trưng bày tại bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: Triệu Chiến

Trường hợp cái hiên khá rõ. Trời hè oi ả, ai nấy càng thấy quí vô ngần là những ngọn gió nồm nam mát rượi. Chẳng thế mà đã nên câu “một trăm người hầu đâu bằng ở đầu ngọn gió”. Gió càng mát sau lúc mặt trời vừa lặn, mà cũng là lúc cảnh vật như im lìm thoi thóp mệt, sau cả một ngày hay nhiều ngày liền nắng chang chang đổ lửa. Người ta dễ nghĩ gió mát thường cùng đến một lúc với trăng vì thế. Và cũng do đấy rất sớm chớm nở hình hài của cái hiên nhà. Ban đầu nó đâu mới chỉ là một tấm phên nứa gác thêm vào theo dốc mái trước nhà, ở chỗ xưa nay vẫn thấy nhiều gió nhiều trong hơn cả. Ấy thế mà nó đã được ra thích lắm. Bà con nhà nông, sau cả ngày vất vả giữa đồng nắng như thiêu như đốt, nhưng cơm chiều xong, và tắm mát rồi, vẫn chưa đi nằm, còn vui vầy dưới tấm phên che tạm bợ thế hay ngay giữa sân nhà. Thực ra, giữa sân chỉ khi đông người và phần lớn trai tráng. Còn mỗi gia đình, nhất là khi có các cụ già hay trẻ nhỏ, nghỉ ngơi có gió mát trăng thanh, với tấm phên nứa che trên, là đủ mát quá rồi, tỉnh cả người và khỏe hẳn ra. Mà như thế, còn tránh được cái lạnh cứ thấm dần, thấm dần nên độc lắm chứ chẳng quí hóa gì của sương đêm. Ở hiên hay giữa sân thì câu chuyện vẫn rôm rả, trao qua đổi lại giữa những miếng trầu hồ hởi mời nhau, những điếu thuốc lào có khi rít đến long nõ điếu hay những bát nước vối, đậm vị hương nhu… và đều là chuyện vui, thiết thực mà hầu như còn cốt đợi trăng sao. Vì trăng lên cao hay sao đã tỏ là lúc đêm khuya càng mát. Cái mệt, lúc ấy, mới như trút được hết trong người, nhường chỗ cho giấc ngủ ngon say.

Hàng hiên là một không gian rất hay trong kiến trúc dân gian. Là nơi giao thoa giữa trong và ngoài. Là nơi phân giao những quy tắc ước lệ trong đời sống kiến trúc, là chỗ che nắng ngăn mưa…Ảnh chụp tại khu trưng bày nhà người Kinh ở bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: Triệu Chiến

Nhưng có trăng và trăng soi trăng rọi, mới thấy cái hiên, chỉ mới tạm bợ một tấm phên che sương, đã hứa hẹn còn có thể đẹp, có thể thích hơn thế nào. “Ở đấy, giá có thể kê được cái chống ! Mà sao lại không là cái giường, để có thể ngủ ngay ở đấy được ấy chứ! Đang mải mê bóng trăng trong, mà ngủ đi lúc nào thì không còn gì thú bằng! Và cái võng nữa, cần mắc được cái võng…” Thế, cứ thế… và dần dần, cái hiên được đặc biệt chú ý, rồi ra đời. Nó không còn chỉ một tấm phên tạm bợ chống đỡ bằng vài ba cái sào, cái gậy. Nó đã được tìm cách gắn chắc… trở thành một bộ phận của chính cái khung nhà. Nó phải đủ chỗ nữa, tuy kích thước chỉ nên vừa phải. Mà ba chiều kích thước cao, thấp, rộng, dài, còn cần được cân nhắc về mặt tỷ lệ, cân đối. Cả cách bày biện ở đấy nữa, chỉ nên thoang thoáng. Chỗ thích nhất trong nhà thật đấy, nhưng cái gì chứ bàn thờ gia tiên, chẳng hạn, là không thể đặt ở đây được, không đúng chỗ. Có chăng thì một vài đoạn lan can tre hay lan can bằng đất đắp thay cho ghế ngồi. Ở đấy có nhà đã rủ buông một bức mành, treo cái lồng con khiếu, con yếng hay chỉ cài một vài giỏ lan. Tuy nhiên mỗi gia đình đã nghĩ, đã bày biện sao cho hợp ý mình đúng việc mình đấy nên ở mỗi nhà một khác, thế mà tất cả đều toát lên tinh chất một nơi nghỉ ngơi thoải mái là cái hiên nhà.

Dưới mái hiên, không gian này lại là một bể bơi nhỏ trong căn nhà Chill House ở Hội An.
Thiết kế bởi Adrei Studio. Ảnh: Triệu Chiến

Nhưng có phải gia đình ai cũng dư dật để làm nhà có hiên cả đâu. Thế cho nên, còn hình thành trong dân gian một nét sinh hoạt khác, xuềnh xoàng hơn nhiều mà cũng đẹp lắm, cũng thú vị chẳng kém hiên đâu. Hàng năm, hễ bắt đầu những tuần trăng sáng của hai mùa hè, thu, là người ta đã lại quét tước, lau chùi cửa giả, rèm mành hay còn đã chăm bẵm thêm, từ cuối xuân, một vài cây hoa… sửa soạn đón và vui với chị Hằng. Nhất là vui với bao công kia việc nọ sẽ được ánh trăng dịu mát soi rọi thêm cho làm đến khuya. Ví dụ, nhà ai kia hướng tốt vì quay về Nam hay Đông Nam rồi đấy, lại thêm sỏi nhài mấy khóm đang lơ, chủ nhân đã khéo trồng đúng chỗ đề trăng đêm nay vừa ló, là cửa mở, mành cuốn và cùng lúc, ngạt ngào hương hoa; hướng sỏi thấm sâu vào khứu giác và chỉ thoang thoảng, hương nhài…!

Những ví dụ như trên nói lên niềm yêu quí thiên nhiên của người mình. Cả nếp nhà ở có thể ví như một tiếng nói rành rõ về tình người vô vàn thắm thiết với cảnh đẹp của đất nước. Một công trình vào loại nào khác thật khó gợi được tình nghĩa thắm nồng đến mức ấy. Nhưng tôi còn nhớ bỗng dưng, một lần nọ, lạc giữa một hội thời trang trên dòng Nhuệ giang. Lạc đề có lẽ sẽ vui, sẽ nhớ suốt đời. Hình ảnh nếp nhà tranh trong tôi, phong phú thê, nó còn từ ấy có mặt trên cả các dòng sông.

Chập tối cái hôm, đối với tôi khó sao quên được ấy, trăng thật tỏ và gió thổi hây hây, làm sóng nước Nhuệ giang long lanh, dào dạt như đầy cá quẫy. Từ sau những bóng tre ven bờ, giọng ai, từng chỗ lảnh lót huê tinh cất lên! Cất lên và dưới sông, đã những ai nữa, ghé lại, trên những con đò, hò đưa “Hờ… ấy ơi! ai về…” 

Trên bờ và dưới sông, ánh trăng mở hội giao duyên đối đáp giữa những người thiên hạ từ đầu đổ về… Họ có lẽ chưa hề quen nhau, mặt càng không thấy mặt, hay mới còn tơ tưởng qua giọng hò đã khao khát, đã say, đã quí, nên đùa cợt tìm nhau trong chốc lát trên cái du dương của “lời vàng cùng điệu ngọc” trầm bổng giữa trời khuya: “Hờ… hờ… hờ, ai về nhắn mẹ cùng cha…!“ Cuộc vui vang lừng đến chừng mộng mị, máy trống canh liền như thế, (và nay tôi không còn nhớ rõ, thời ấy, vào những đêm nào trung thu) trên cả một vùng khá lớn ven sông, không chỉ một quãng, mà từ cầu Đơ đến Tó, một khúc sông dài!

Tôi nói lạc vào… (có lẽ phải thêm chữ được, được lạc vào thì đúng hơn) vì rất ngẫu nhiên khi đang ngồi trong một con đò, một “cái nhà đò”. Một anh bạn thân, bặt tin hàng mấy chục năm, giữa trưa rằm trung thu năm ấy, bỗng đâu hiện đến và mời bằng được tôi về chơi thăm gia đình anh. Đến bờ sông Nhuệ, bóng chiều vừa ngả, tôi nhận ra… một người quen cũ, ngỡ ai chẳng hóa… vợ bạn mà cũng là cô hàng xóm vẫn cùng tôi đánh chuyền, chơi ô ăn quan những ngày còn thơ. Gặp nhau, ba chúng tôi vui quá,… còn ít tuổi cả, nhưng cô em nhỏ hàng xóm của tôi xưa, hễ cất tiếng là tiếng vẳng lại với tôi, sao nhỏ nhẹ và dịu ngọt như từ những ngày xa xăm thuở nào.

“Ta lên nhà anh nhỉ”, và một cái nếu gọi là thuyền hơi nhỏ, mà đò thì lại hơi to, đang tròng trành trước gió, bên bờ…

Đấy “cái nhà đò” của tôi. Hay tôi không nên nhận suýt mà nói đúng là của đôi bạn uyên ương sao sớm biết chọn cuộc sống thanh bạch mà thơ: chở đò dọc trên dòng Nhuệ! Tôi như mê bước lên cầu, mê cúi người vào khoang… ngồi xuống, mê cả bữa cơm chiều… Và cứ thế ngây ngất cho đến “hờ ấy ơi”…, tôi lạc…

…Thuyền hay đó là nhà của dân chài. Và vạn chài đâu còn là làng của họ. Kiến trúc ở đấy là những cái nhà nồi, quanh năm bềnh bồng theo sóng nước đầy vơi. Cũng khung tre mái lá! Nhưng mái chuyên làm đặc biệt bằng một loại lá gồi tãi rộng và kẹp giữa hai tấm phên nứa uốn tùm hum, nan nứa chẻ nhỏ, phên nứa mắt cáo đan thưa!

Đêm trăng vậy, nhưng những tuần vắng trăng, chúng ta lại có những đêm sao! Và người mình cũng say lắm cảnh cả một bầu trời đầy sao đêm hè!

Ở ta, như riêng chỉ thế đã đáng có cái sân gạch, sân phơi thóc ban ngày, còn thì đêm đến, ngắm sao (tất nhiên cả ngắm trăng). Muôn trùng tinh đẩu lấp lánh lúc ấy… làm ngay buổi ban đầu, còn ngỡ ngàng, đã run rẩy, rộn ràng say đắm tấc riêng bao người! Tôi được biết ở nhiều anh bạn tôi đã hỏi, tình đời thơm ngát ý thơ đã xao động, đã nồng cháy nhen lên từ giữa một đêm vằng vặc ánh sau: nhờ vì bữa nọ, vắng trăng mà vẫn trên sân, nằm khểnh hóng mát và bất chợt ngước mắt trông lên…

Ngày oi mà đêm mát! Cảnh trăng sao lại như cả tạo vật, đằm trong một làn thủy ngân mát rượi, cùng chung hoan hỉ với người. Nhà thì, như chúng ta biết, đã được chọn và làm đúng hướng gió mát. Nhưng nó sẽ thế nào, đặt nó ở đâu là tốt hơn cả, đặt nó với lại trồng cây thế nào, chỗ nào bóng rợp, chỗ nào trăng chơi… đều nhiều tình ý, không hề sợ tâm!.

Dân ta như vậy! Cần cù chân lấm tay bùn, nhưng tính tình sảng khoái, rất yêu đời và cũng dễ xuc động trước cảnh thiên nhiên bốn mùa đẹp đẽ đổi thay, nhất là trước biển lúa trĩu vàng hàng năm tự tay hai vụ làm ra, dân ta từ nghìn xưa đã tự khẳng định mình trong cuộc sống, đã ấn dấu sự có mặt mình như thế trên từng khoảng đất trời của Tổ quốc. Những nếp nhà tranh, cả những cái thuyền, con đò… cũng đã được ghi cùng một ấn dấu ấy, dấu ấn của tình ý hồn nhiên sâu lắng của ông cha, dấu hằn càng rõ nét trong những phong tục tập quán, những ngày hội hè, tết nhất được đặt ra, những lời và những điệu ca giao tình nồng thắm mà lời cùng điệu đã làm thêm rộn ràng sông núi, lại rất phong phú cho ta soi vào là luôn luôn vui gặp bóng dáng cái nhà, cái bếp, cái cầu ao, hay cái sân gạch đồng quê, không thì cũng những ngôi đình, những câu quán.

Người ta thường đòi hỏi kiến trúc phải gắn với thiên nhiên. Hay kiến trúc phải là phục vụ. Tôi có cảm giác, qua những điều vừa kể, chính nó là cuộc sống, đối với dân ta. Vì tất cả cứ như lồng vào, hòa vào cuộc sống, lồng và hòa vào cái phần đấu tranh sinh sống rất thiết thực hàng ngày, vào cả cái phần cứ như huyền thoại ấy người xưa đã khéo “vẽ vời” và tô thắm cho đời đỡ đắng cay. Nhưng huyền thoại mà hiện thực khi ai nấy chung lưng hăm hở với cuộc sống vui tươi tự mình!

Trước thiên nhiên, con người dẫu sao, như thế, vẫn thụ động nhiều hơn. Mà phần chủ động đâu phải không phong phú…


Nội dung:
Cố kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện

Ảnh bên:
Triệu Chiến

Bài viết có sử dụng đan xen tư liệu ảnh các công trình xưa và này để có sự so sánh, thấy được tính kế thừa và quan sát thêm

Zeen is a next generation WordPress theme. It’s powerful, beautifully designed and comes with everything you need to engage your visitors and increase conversions.

Xem thêm
Sou Fujimoto: Tháp không gian cho thuê