Bỏ qua tới nội dung
0

Kiến trúc sư 11.2026

Tạ Xuân Vạn

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Trong sảnh chính Trụ sở Đài Tiếng nói Việt Nam, giữa những năm 1970 và 1980, có hai con thạch sùng gốm nhỏ nằm trên trần nhà. Người ta đi qua dưới chúng mỗi ngày mà hầu như không để ý. Những hành lang dài, các phòng thu kín tiếng, ánh đèn huỳnh quang và lớp cửa dày khiến toàn bộ công trình mang vẻ nghiêm cẩn đặc trưng của kiến trúc công cộng miền Bắc thời hậu chiến. Giữa không khí ấy, hai con thạch sùng giống một chi tiết gần như thừa ra khỏi logic của tòa nhà.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Ảnh chụp bức ảnh kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn (áo trắng) tại công trường nhà kỹ thuật 1286, trung tâm âm thanh 39 Bà Triệu (1989). Tổng hợp: Lê Đức

Nhưng kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn lại rất thích chúng.

Ông từng nói tiếng tặc lưỡi của thạch sùng là “cách truyền tin nhanh nhất của tự nhiên”. Một câu nói vừa có chút khôi hài, vừa cho thấy cách ông nhìn kiến trúc: không hoàn toàn như kỹ thuật, cũng không hẳn như nghệ thuật, mà giống một thứ luôn phải giữ được liên hệ với đời sống bình thường của con người.

Tạ Xuân Vạn sinh năm 1942 tại Thái Bình, thuộc khóa đầu tiên của Đại học Kiến trúc Hà Nội, tốt nghiệp năm 1964. Ông trưởng thành trong giai đoạn mà kiến trúc miền Bắc gần như không có nhiều chỗ cho sự phô diễn cá nhân. Đó là thời kỳ công trình phải được xây nhanh, bền, tiết kiệm vật liệu và phục vụ tập thể. Một mặt bằng hợp lý thường quan trọng hơn mặt đứng. Một hành lang thông gió tốt thường được ưu tiên hơn tham vọng tạo hình. Các kiến trúc sư khi ấy được đào tạo để giải quyết công năng trước tiên, rồi mới nghĩ đến chuyện biểu đạt.

Có lẽ vì vậy mà phần lớn công trình của Tạ Xuân Vạn đều lặng lẽ.

Các viện nghiên cứu ông thiết kế như Viện Toán học, Viện Hóa học hay Viện Tâm thần Trung ương không phải kiểu công trình khiến người ta dừng lại chụp ảnh. Chúng gồm những hành lang dài, các nhịp cửa lặp lại, những mảng tường phẳng và hệ kết cấu gần như không cố tạo ấn tượng thị giác. Nhưng nếu bước vào bên trong, người ta sẽ thấy chúng vận hành rất ổn định. Ánh sáng được lấy vừa đủ. Gió đi xuyên qua các dãy hành lang. Khoảng sân giữa các khối nhà giữ lại cảm giác thoáng đãng hiếm hoi của Hà Nội thời ấy.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Ảnh chụp bức ảnh quá trình xây phần thô công trình trung tâm kỹ thuật 1286, sau này là Đài Tiếng nói Việt Nam tại 39 Bà Triệu. Tổng hợp: Lê Đức
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Đài Tiếng nói Việt Nam tại Hà Nội năm 2026. Ảnh: Triệu Chiến
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Viện Toán học (cũ), đường Hoàng Quốc Việt, Hà Nội. Ảnh: Triệu Chiến
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Công ty Tư vấn xây dựng thuỷ lợi Thái Bình, tỉnh Thái Bình cũ. Ảnh: Triệu Chiến

Ngày nay, khi nhìn lại kiến trúc công cộng giai đoạn hậu chiến, người ta thường chỉ nhớ đến bê tông và sự khô cứng. Nhưng thực ra đó là thời kỳ các kiến trúc sư phải làm việc rất gần với khí hậu, vật liệu và khả năng xây dựng thực tế. Họ không có nhiều lựa chọn để phô diễn hình thức. Cái đẹp, nếu có, thường nằm ở sự tiết chế. Tạ Xuân Vạn thuộc lớp kiến trúc sư như vậy. Ông không tạo ra những tuyên ngôn lớn, không xây dựng trường phái, không theo đuổi thứ hình thức cực đoan dễ gây chú ý. Ngay cả cách ông nói chuyện nghề sau này cũng rất khác nhiều kiến trúc sư cùng thời. Không lý thuyết hóa và không dùng thuật ngữ, có cảm giác ông luôn nhìn công trình như những thứ phải sống cùng thành phố, thay vì để trở thành biểu tượng. Nhưng cả ngay trong những công trình nghiêm cẩn ấy, ông vẫn cố giữ lại vài khoảng mềm rất nhỏ.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Ở Viện Toán học (cũ), ông từng đề xuất đặt tượng Phỗng trước cửa chính. Ông nói những nhà toán học ngày nào cũng sống cùng các con số và phương trình, nên một chút ngô nghê dân gian biết đâu lại khiến đầu óc nhẹ đi, tuy nhiên ý tưởng về sau đã không được thực hiện. Tại Đài Tiếng nói Việt Nam, hai con thạch sùng được giữ lại. Chúng không mang tham vọng biểu tượng gì lớn lao mà chỉ cho thấy cách tiếp cận kiến trúc đặc thù của ông. Vậy mà nhiều năm sau, chính người đàn ông quen làm những công trình điềm tĩnh ấy lại trở thành tác giả của khối nhà gây tranh cãi nhất Hà Nội đầu thời kỳ Đổi mới.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Đài Tiếng nói Việt Nam tại Hà Nội năm 2026. Ảnh: Triệu Chiến

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn (hàng trước, thứ hai từ trái) chụp ảnh tại hiện trạng toà nhà cũ. Tổng hợp: Lê Đức

Đầu những năm 1990, Hồ Gươm bắt đầu thay đổi. Hà Nội khi ấy mang một vẻ chuyển tiếp rất đặc biệt. Những cửa hàng tư nhân xuất hiện trở lại sau nhiều năm vắng bóng. Biển hiệu lớn hơn. Kính màu nhiều hơn. Các mặt tiền bắt đầu sáng đèn vào buổi tối. Thành phố vẫn còn chậm, vẫn đầy xe đạp và những hàng cây cũ, nhưng đâu đó đã xuất hiện cảm giác của một nhịp sống khác đang đến gần.

Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục là nơi nhìn thấy rõ sự thay đổi ấy nhất. Dòng người từ phố cổ đổ ra hồ mỗi ngày. Những cửa hiệu quanh Hàng Đào, Hàng Ngang bắt đầu đông trở lại. Trên khu đất cũ của Nhà xe điện và Bách hóa Bờ Hồ, thành phố dự định xây dựng một trung tâm thương mại mới, điều gần như chưa từng có trước đó ở Hà Nội.

Tạ Xuân Vạn tham gia phương án thiết kế công trình ấy.

Ông kể mình đi bộ nhiều quanh Hồ Gươm trước khi vẽ. Đi qua Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Giấy rồi quay ra quảng trường. Hồ Gươm khi ấy chưa đặc kín khách du lịch như bây giờ. Buổi sáng còn nghe rõ tiếng chổi tre quét lá. Những hàng cây soi xuống mặt nước. Các khối nhà quanh hồ phần lớn vẫn thấp và cũ. Nếu các công trình trước đó của ông hiện diện bằng những đường thẳng và mặt phẳng, thì lần này ông vẽ một khối cong hướng ra quảng trường. Nhiều năm sau, khi nhìn lại bản vẽ cũ, người ta mới nhận ra công trình ban đầu nhẹ hơn rất nhiều so với phiên bản tồn tại sau này. Khối cong ấy không hoàn toàn mang cảm giác áp xuống mặt hồ như điều người ta thường nhớ về “Hàm Cá Mập”. Nó giống một chuyển động mềm hơn, như cố tránh đối đầu trực diện với quảng trường và mặt nước phía trước. Những đường ngang chạy quanh mặt đứng khiến công trình có cảm giác đang chuyển động, thay vì đứng im như một khối hộp thương mại.

Dù vậy, ngay từ đầu nó vẫn là một can thiệp rất mạnh vào trung tâm Hà Nội.

Hồ Gươm vốn không phải nơi dễ chấp nhận cái mới. Không gian quanh hồ được hình thành từ những lớp thời gian xếp chồng lên nhau: biệt thự Pháp, phố cũ, hàng cây, mặt nước, đền Ngọc Sơn, Tháp Rùa. Mọi thứ ở đó đều có tỷ lệ vừa phải. Một công trình thương mại lớn xuất hiện ngay quảng trường gần như chắc chắn sẽ gây phản ứng.

Nhưng điều khiến “Hàm Cá Mập” trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở hình khối của nó. Công trình ấy xuất hiện đúng vào khoảnh khắc Hà Nội bắt đầu học cách sống cùng sự thay đổi. Thành phố trước đó quen với nhịp điệu chậm, với những mặt tiền bạc màu và ánh đèn vàng yếu ớt của thời bao cấp. Bỗng nhiên, giữa trung tâm xuất hiện một khối nhà cong với kính, biển hiệu và logic thương mại hoàn toàn mới.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Một phương án thiết kế toà nhà trung tâm thương mại tại quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục do con trai kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn là Tạ Tuế cung cấp. Tổng hợp: Lê Đức

Bi kịch đến với Tạ Xuân Vạn không nằm trên bản vẽ. Nó xảy ra ngay giữa quá trình công trình còn dang dở.

Năm 1993, sau một chuyến công tác từ Vinh trở về Hà Nội, ông đứng sững trước công trường và chứng kiến toàn bộ mặt đứng đã bị quây kín bằng những tấm vải dứa bạc màu. Phía sau lớp bạt ấy, tiếng khoan đục vang lên liên tục. Người ta bắt đầu đập sửa, cơi nới và mở rộng diện tích sử dụng theo những tính toán hoàn toàn khác với ý niệm ban đầu của kiến trúc sư. Sau này, ông kể mình đã ngồi khóc ngay tại công trường. Không phải kiểu bật khóc dữ dội. Chỉ là một người đàn ông lặng lẽ ngồi xuống giữa bụi xây dựng và tiếng máy cắt, nhìn tác phẩm của mình dần méo mó. Đó là khoảnh khắc ông nhận ra công trình ấy không còn thuộc về mình nữa. Những phần cơi nới bắt đầu nhô ra khỏi tỷ lệ ban đầu của khối nhà. Các lớp sơn tối màu phủ lên bề mặt kiến trúc. Những đường nét từng được tính toán cho quảng trường dần biến dạng. Rồi cái tên “Hàm Cá Mập” xuất hiện.

Trong mắt nhiều người Hà Nội thời điểm ấy, khối nhà giống như một vật thể lạ bất ngờ áp xuống mặt hồ. Nó quá lớn, quá nặng, quá khác với ký ức về Hồ Gươm mà họ từng quen thuộc. Với nhiều người khác, đó còn là dấu hiệu đầu tiên của một thời kỳ mới, khi thương mại bắt đầu chen vào trung tâm lịch sử bằng những hình thức thô ráp và thiếu kiểm soát.

Giữa quảng trường đầy tiếng ồn ấy, có lẽ điều đau đớn nhất không phải việc công trình bị thay đổi, mà là cảm giác bất lực của một kiến trúc sư khi nhìn đứa con tinh thần của mình bị đàn áp ngay trước mắt, mà không thể giữ lại được nữa.

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Công trường toà nhà trung tâm thương mại mới tại Hồ Gươm theo phương án thiết kế ban đầu của kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn. Nguồn tư liệu: Tạ Tuế, con trai kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn. Tổng hợp: Lê Đức

Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Toà nhà “Hàm Cá Mập” trước khi hạ giải. Ảnh: Triệu Chiến
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn
Kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Toà nhà trong quá trình tháo dỡ, chuẩn bị hạ giải năm 2025. Ảnh: Triệu Chiến

Nhưng…

Điều lạ nhất của kiến trúc đô thị là thành phố thường không giữ nguyên cảm xúc ban đầu quá lâu. Rồi người ta bắt đầu hẹn nhau ở “Hàm Cá Mập”. Nó đi vào phim ảnh, ảnh cưới, bưu thiếp du lịch và những khung hình quen thuộc của Hồ Gươm. Các tầng ban công nhìn xuống quảng trường trở thành nơi ngắm giao thừa, xem pháo hoa, nhìn dòng người đi bộ cuối tuần. Những người từng không thích công trình ấy rồi cũng dần quen với nó như quen với một góc phố.

Hà Nội có thói quen phản đối mọi thứ mới trước khi âm thầm giữ chúng lại trong ký ức.

Nhiều người sống ở thành phố này không thật sự nhớ mặt đứng của “Hàm Cá Mập” chính xác ra sao. Nhưng họ nhớ mình từng đứng dưới chân nó chờ ai đó. Nhớ những mùa đông hồ đầy sương nhìn từ ban công tầng trên. Nhớ cảm giác đi ngang quảng trường mỗi tối cuối năm khi dòng xe ken đặc quanh bờ hồ.

Ký ức đô thị thường được tạo nên từ những điều nhỏ như vậy. Không phải từ bản vẽ mặt bằng hay các cuộc tranh luận chuyên môn, mà từ việc một công trình đã hiện diện đủ lâu trong đời sống con người.

Đó là lúc công trình này thôi tồn tại như đối tượng kiến trúc đơn lập mà trở thành một phần của trải nghiệm Hà Nội, một khoảnh khắc Hà Nội bị nhìn thấy rõ nhất trong quá trình phát triển, một thành phố cũ bắt đầu học cách sống cùng kinh tế thị trường, cùng thương mại, cùng tốc độ và cả những va chạm thị giác mà trước đó nó chưa từng quen.

Tới thời điểm bài viết này hoàn thành, toàn bộ khối nhà ấy đã biến mất khỏi Hồ Gươm. Nhưng ngay cả khi điều đó xảy ra, Hà Nội vẫn sẽ tiếp tục giữ nó lại theo cách riêng của mình. Trong trí nhớ của những người từng đi ngang quảng trường suốt ba mươi năm qua, “Hàm Cá Mập” sẽ vẫn tồn tại như những biển hiệu cũ đã mất, như tiếng tàu điện leng keng từng chạy quanh bờ hồ, hay như màu tường ẩm của các dãy phố cổ mùa đông.

Thành phố này thường quên rất nhanh hình dáng chính xác của một công trình. Nhưng nó nhớ rất lâu cảm giác mà công trình ấy từng để lại.

Có lẽ Tạ Xuân Vạn cũng hiểu điều ấy vào những năm cuối đời. Sau này, ông không còn nói nhiều về tranh cãi quanh công trình nữa. Ông kể nhiều hơn về ba con cóc gốm mình đặt lên nóc cột sau đợt sửa đổi. Theo cách nói dân gian, cóc là “cậu ông Trời”, kêu mãi cũng chẳng ai nghe. Một con ông giữ ở nhà, ba con còn lại nằm trên mái công trình suốt nhiều năm như một chi tiết vừa hài hước vừa cay đắng. Chi tiết ấy rất giống ông. Không ồn ào, không biến mình thành nhân vật bi tráng của lịch sử kiến trúc Hà Nội. Ngay cả nỗi buồn của ông cũng mang vẻ của một người thuộc thế hệ cũ: lặng hơn là dữ dội.

Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của Tạ Xuân Vạn, điều còn lại không nằm ở số lượng công trình hay tham vọng tạo hình. Ông không phải kiểu kiến trúc sư tạo ra những câu trích dẫn lớn cho lịch sử kiến trúc Việt Nam, ông thuộc về một thế hệ đặc biệt: những người trưởng thành trong thời bao cấp, quen với sự tiết chế và tính tập thể, dành tâm huyết và cuộc đời mình trọn vẹn cho kiến trúc.

Nội dung Anh Nguyên, Uyên Cầm

Ảnh Triệu Chiến, Lê Đức

Chia sẻ

Xem thêm