Kiến trúc sư Trần Cảnh

Cuộc nói chuyện này diễn ra ít ngày trước thời điểm ra mắt cuốn sách “Notes 06”, kiến trúc sư Trần Cảnh hôm đó ngồi chơi đàn cho chúng tôi nghe rồi từ tốn chia sẻ về suy nghĩ của anh liên quan đến công việc và đời sống kiến trúc anh theo đuổi. Cuốn sách này nói về hành trình 10 năm làm nghề kiến trúc sư của anh tại Việt Nam.

KTS Trần Cảnh.

Sau hơn 10 năm thành lập văn phòng kiến trúc Adrei Studio với những thực hành kiến trúc, xin được hỏi quan điểm của anh về những sự kết hợp thiết yếu tạo nên một công trình kiến trúc?

Trần Cảnh: Kiến trúc khác với các loại hình nghệ thuật khác, được thiết kế dựa trên một đề bài cụ thể và kiến trúc sư là người sẽ đi tìm lời giải trong tương tác chặt chẽ với chủ đầu tư: có đồng hành, có mâu thuẫn, có tranh cãi và có phản biện. Sẽ rất dễ dàng nếu tôi thiết kế một công trình cho riêng mình, hoàn toàn theo ý mình nhưng chính từ đó mà mọi thứ đã mất đi một vế. Tôi đang nói trên khía cạnh công việc thuần tuý.

Thực tế ở Việt Nam cho thấy, tuy chưa nhiều nhưng vẫn có những công trình thú vị được hình thành mà không phụ thuộc vào một đơn đặt hàng nào. Theo tôi, đó là cách kiến trúc sư giữ cân bằng giữa công việc, đời sống và tâm hồn nghệ sĩ. Tôi muốn thấy nhiều hơn nữa những sự hiện hữu này.

Ranh giới giữa nghệ thuật và kiến trúc là gì, theo anh?

Có không dưới một người bạn của tôi cho rằng kiến trúc là kỹ thuật. Tôi nghĩ rằng khi ta cho nó là cái gì, nó sẽ là cái đó, coi kiến trúc là kỹ thuật hay coi kiến trúc là nghệ thuật đều do góc nhìn của kiến trúc sư.

Về tính chất công việc, theo tôi, kiến trúc có cả hai. Bản thân từ “kiến” trong “kiến trúc” đã có lớp nghĩa “kiến tạo”, “sáng kiến”, đòi hỏi ở kiến trúc sư sự mày mò, sáng tạo, vận dụng kiến thức liên ngành. Tôi cho rằng đó là nghệ thuật. Nếu mọi thứ chỉ xoay quanh kỹ thuật thì một kiến trúc sư sẽ không khác một kỹ sư. Quan điểm của KTS Le Corbusier cũng rất thú vị: “Kiến trúc là trò chơi thông minh và tuyệt diệu của tập hợp các hình khối dưới ánh sáng” (Architecture is the learned game, correct and magnificent, of forms assembled in the light). 

Nhà xóm Chiêu, Hội An.

Nói đến hình khối và ánh sáng, cá nhân tôi rất quan tâm tới vị trí đặt những ô cửa trong các công trình của anh. Ô cửa như điểm kết nối giữa các không gian, đặc biệt là không gian kín bên trong và không gian mở bên ngoài, không gian kiến trúc và không gian thiên nhiên, cây cối, ánh sáng. Chúng có vai trò thế nào trong tổng thể một công trình đối với anh?

Người ta vẫn nói đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn, phải không? (cười tươi)

Tôi hay ví cửa sổ là tâm hồn của ngôi nhà. Tuy có thể tính toán trước trên bản vẽ bằng các công cụ phần mềm với độ chính xác cao, tôi thường thiết kế và điều chỉnh những ô cửa trực tiếp tại công trường. Tôi có vẽ và hình dung về một vị trí trước đó dựa trên tổng thể công trình, song việc quyết định tỉ lệ, hình dạng sẽ dựa trên thực tế. 

Mời anh chia sẻ thêm về quá trình tạo ra những ô cửa tại công trình Nhà hàng Sadhu. Có những vấn đề nào nảy sinh khi thiết kế trên không gian thực tế?

Trong quá trình thi công nhà hàng Sadhu, những ô cửa là phần kiến trúc khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn cả. Các ô đồng dạng về mặt hình học nhưng khi sắp xếp cần thử nghiệm trên nhiều điểm nhìn tới để xác định vị trí và kích cỡ các ô tiếp theo so với ô đầu tiên.

Điều đáng tiếc với tôi là những ô hứng ánh sáng tự nhiên được thi công dưới điều kiện có bạt che phủ do yêu cầu của tòa nhà, sau khi dỡ bạt thì ánh sáng lọt vào nhiều hơn so với ý tưởng thiết kế.

Tôi được biết anh đã làm việc với nhiều loại chất liệu xuyên suốt các công trình của anh từ năm 2009. Anh có đặc biệt hứng thú với một loại chất liệu nào?

Hôm nay có gạch tôi chơi với gạch, ngày mai có vôi tôi chơi với vôi. Mỗi lần như vậy khiến mình buộc phải động não nhiều hơn, không dựa dẫm vào kinh nghiệm hay cái “tiện”. Tôi thích nghịch với chất liệu, làm ra những thứ vui nhộn.

Công trình Lồng Phương Đông thực hiện năm 2015 tại Hà Nội

Tôi có thể thấy ở anh một tinh thần dí dỏm và một tư duy kiến trúc nằm ngoài tính giải pháp. Câu hỏi là làm thế nào để giải phóng kiến trúc, thưa anh?

Tôi đến với kiến trúc như sự lựa chọn thứ tư và kiến trúc sẽ gắn bó với tôi đến hết đời. Tôi vẫn hay bảo bạn bè: nếu bây giờ được trẻ lại ngay thời điểm này tôi sẽ làm một cầu thủ bóng đá, đá giải hạng bốn hạng năm gì đó cũng không sao (cười tủm tỉm).

Tôi đam mê bóng đá, tôi tập đàn, tôi thích vẽ, mơ ước làm hoạ sĩ. Khi trẻ người ta nhiều ước mơ. Sau nhiều năm theo đuổi những đam mê ấy, tôi thấy biết ơn vì quá trình học vẽ và học đàn đã trả lời cho tôi những câu hỏi mà lẽ ra, nếu không có những câu trả lời ấy, tôi đã phải trả một cái giá rất đắt trong kiến trúc. Khi tập tọe học mới thấy mình bơi giữa một biển thông tin, quá nhiều các thần tượng và ai cũng muốn chọn cho mình một vài người để học theo, rồi các bức vẽ, ngón đàn cứ thế na ná nhau. Sinh viên kiến trúc cũng vậy, khó thoát ra khỏi những cái bóng. Tôi ít đọc sách kiến trúc, thường chỉ tìm hiểu về giai thoại của các kiến trúc sư. Tôi thấy cuộc đời họ truyền cảm hứng cho mình nhiều hơn cả. Rồi tôi vẽ, vẽ thật nhiều, thả lỏng và suy nghĩ kỹ về những thứ mình muốn vẽ. Những tư duy đồng điệu sẽ gặp nhau thôi, dù không biết về sự tồn tại của nhau và ở cách nhau nửa quả địa cầu đi chăng nữa. 

Để giải phóng tư duy kiến trúc không còn cách nào khác là tỉnh táo với các thông tin không cần thiết, giữ cho cái đầu mình thoáng đãng, sạch sẽ. Vậy thôi!

Đã có công trình nào khiến anh suy nghĩ đến 2-3 năm chưa?

Hiện tại thì chưa, dù tôi cũng mong lắm. Trong tương lai có thể chính là công trình nhà tôi (vừa nói vừa cười).

Anh thích sống ở một không gian như thế nào, cả về vị trí địa lý và thiết kế kiến trúc?

Mong muốn của mình ngày hôm nay và ngày mai sẽ khác nhau. Ngày trước tôi cũng nghĩ như bao người, thích một nơi yên tĩnh, dạt ra vùng ngoại ô hay vùng núi, vùng đồng quê gì đó. Năm 2010 tôi đi dọc Trường Sơn với bạn bè. Có câu: “Trường Sơn, đông nắng, tây mưa / Ai chưa đến đó, như chưa rõ mình“. Trước khi khởi hành đọc hai câu thơ này tôi còn nghi vấn về tính thực tế của nó. Vậy mà đến nơi y chang, sông núi hùng vĩ, tôi mới nghĩ ông nào viết hai câu mà bá đạo thật! Rồi tôi nghĩ tiếp: nếu đặt một công trình ở đây thì có ý nghĩa gì không, cái việc tạo ra nó ở một nơi thiên nhiên choáng ngợp như thế? Câu trả lời của tôi là chả có cái nghĩa lý gì. Con người quá nhỏ bé. Nếu tôi vẫn giữ tư duy dạt về vùng ngoại ô thì có lẽ làm mấy cái cọc tre, dựng cái lều là đủ, khỏi thiết kế. Khi đó hẳn là đã quá già cỗi!

Nên nếu cho tôi chọn, tôi vẫn chọn Hà Nội thôi. “Dù ai đi mô về mô, còn ta vẫn cứ thủ đô ta ngồi“. 

Nhưng quan trọng là cách mình sẽ ứng xử với căn nhà, nhỉ? Tôi thích một ngôi nhà có thể đưa người ta đi từ cảm xúc này đến cảm xúc khác, có những bất ngờ, thú vị nho nhỏ, nhưng hoàn toàn không phải câu chuyện của không gian chức năng, nội thất hay màu sắc. Có thể tôi sẽ đặt vài cái bẫy cho vui (cười tủm tỉm).

Cám ơn anh về cuộc trò chuyện thú vị này!


Thực hiện
Hương Trà

Ảnh
Triệu Chiến

Thời gian
2021