Kiến trúc sư Nguyễn Tiến Thuận (1948) tốt nghiệp Đại học Kiến trúc Hà Nội đúng giai đoạn chiến tranh phá hoại đang diễn ra tại miền Bắc. Suốt cuộc đời hành nghề kiến trúc, ông đã chứng kiến và tham gia vào hầu hết các giai đoạn quan trọng trong công cuộc tái thiết và xây dựng đất nước sau giải phóng. Sẽ không quá nếu nói ông là một nhân chứng sống trong tiến trình hình thành và phát triển của hoạt động kiến trúc tại Việt Nam giai đoạn từ năm 1975 cho tới nay.
Để đi đến cuộc trò chuyện này thật không dễ dàng. Khi nhận lời tham gia, “thầy” Thuận xin phép không trực tiếp trả lời phỏng vấn vì bộ câu hỏi cần thời gian để ông xem lại nhiều nội dung quan trọng, khối lượng thông tin quá nhiều khiến ông không thể nhớ chi tiết từng giai đoạn làm nghề trong cuộc đời mình. Sau khi nhận và đọc bài trả lời được kiến trúc sư cẩn thận thảo ra 13 trang giấy, chúng tôi thực sự ngạc nhiên bởi những điều ông đã thực hiện cùng “đứa con tinh thần” X1-HAAI hơn 50 năm qua.

Một bức tranh kính được thực hiện bởi KTS Nguyễn Tiến Thuận, treo trang trọng ở X1-HAAI tại Hà Nội.
Tên văn phòng kiến trúc X1-HAAI có ý nghĩa gì đối với ông?
Cũng đơn giản và không có gì đặc biệt. Trước hết cần hiểu HAAI là tên của công ty kiến trúc HAAI do trường Đại học Kiến trúc Hà Nội sáng lập năm 1994 (lúc đó trường Đại học Kiến trúc Hà Nội tên viết tắt là HAI – Hanoi Architectural Institute). Để chuẩn bị thành lập, một hôm tôi và kiến trúc sư Nguyễn Khắc Sinh ngồi nghĩ tên công ty, chúng tôi thêm vào tên viết tắt của trường (HAI) một chữ A nữa – có thể hiểu là “kiến trúc sư” (Architect) hay “nghệ thuật” (Art) đều được. HAAI chỉ là chữ viết tắt, chưa một lần được dịch ra tiếng Anh. Chốt xong, tôi là người đã vẽ logo và dùng cho đến ngày nay.
Công ty kiến trúc HAAI ngay sau khi thành lập (1994) có biên chế thành 7 xưởng thiết kế (do 7 thầy giáo kiến trúc sư phụ trách). Tôi phụ trách xưởng thiết kế số 1, thường gọi tắt là X1. Đến năm 2010, tôi xin tách xưởng thiết kế số 1 thành công ty độc lập và lấy luôn tên là X1-HAAI. Đơn giản thế thôi! Với trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, tôi luôn xem là nơi có mình ở đó – ý nghĩa như vậy đấy.
Ông đến với nghề kiến trúc như thế nào?
Thời học phổ thông trung học, trong một dịp vô tình ghé vào xem triển lãm (tại phòng trưng bày số 10 Hàng Đào – Hà Nội) về ngành kiến trúc, tôi cảm thấy những nội dung được trưng bày ở đó thật sự rất ấn tượng. Tôi mê vẽ từ nhỏ, lại được cha mẹ định hướng học mỹ thuật nên tôi nghĩ rằng mình sẽ học tốt chuyên ngành này, tôi quyết tâm theo học ngành kiến trúc là vì vậy. Mọi thứ đơn giản vậy thôi!
Ai là người có ảnh hưởng tới ông thời sinh viên và giai đoạn sau này khi hành nghề kiến trúc?
Công bằng mà nói, tôi không thần tượng và cũng không bị ảnh hưởng bởi ai trong nghề nghiệp. Là một người yêu nghề, việc thường xuyên quan sát và học hỏi là bản năng của tôi. Ngày còn đi học, tôi luôn biết và theo dõi công việc của các thầy, của các anh chị học trước mình, kể cả những người còn đang học trong trường, nhất là những người học giỏi, có đồ án được điểm cao. Tôi rất thích nghe chuyện nói về họ, mỗi khi biết công trình của họ mới được xây dựng ở đâu, tôi đều đến ngắm nhìn và tham quan. Ở mỗi công trình, tôi đều thấy những nét đẹp riêng trong sáng tạo của họ, đó luôn là động lực cho tôi trong quá trình học tập ở trường. Tôi biết họ đều là những kiến trúc sư tài năng, chỉ tiếc không gặp thời, trong hoàn cảnh một đất nước nghèo, chiến tranh kéo dài, không có cơ hội được trải nghiệm nhiều về nghề nghiệp nên không có nhiều công trình kiến trúc ảnh hưởng tới các thế hệ tiếp theo.
Thời sinh viên, phần lớn giáo trình giảng dạy chủ yếu dịch từ sách Nga. Ngoại ngữ chúng tôi học lúc đó là tiếng Nga nên hệ thống kiến thức theo lý thuyết cơ bản của Nga cũng dễ hiểu. Tuy nhiên về kiến trúc, tôi không bị ảnh hưởng bởi kiến trúc Nga. Về cảm nhận riêng, tôi rất thích những tác phẩm của kiến trúc sư Le Corbusier và kiến trúc sư Tange Kenzo qua các tạp chí kiến trúc trong thư viện của trường. Tốt nghiệp ra trường, tôi may mắn có được nhiều cơ hội trải nghiệm thực tế, tự rút ra kinh nghiệm, cứ thế dần dần thành cái tôi của mình cho đến ngày nay.
Là người đã hành nghề kiến trúc gần như cả cuộc đời, ông suy nghĩ gì về nghề nghiệp mình đã và đang theo đuổi? Quan điểm và suy nghĩ của ông về kiến trúc đã thay đổi như thế nào trong suốt giai đoạn thực hành kiến trúc tại Việt Nam?
Đúng! Cả cuộc đời tôi cho đến nay, chỉ duy nhất làm kiến trúc sư (bao gồm làm nghề và dạy học kiến trúc). Suy nghĩ về nghề kiến trúc thì nhiều lắm, không thể nói hết được đâu! Vì đây là một nghề khá đặc biệt, đòi hỏi người làm nghề phải có cảm xúc của một nghệ sĩ, đồng thời phải có tư duy của một nhà khoa học. Hiếm có nghề nào trong lúc làm việc, biên độ dao động của cảm xúc và tư duy khoa học lại lớn và rộng như nghề kiến trúc.
Người kiến trúc sư phải luôn trở về với quá khứ lịch sử, hiểu rõ hiện tại để tạo ra những sản phẩm của tương lai. Công việc của họ len lỏi đến từng ngóc ngách của đời sống xã hội muôn mặt. Động đến bất cứ lĩnh vực nào, từ văn hóa đến phát triển kinh tế, kiến trúc sư đều phải hiểu biết để làm tốt. Không chỉ vi mô mà còn phải có tầm nhìn vĩ mô! Chính vì sự hấp dẫn và hãnh diện này của nghề kiến trúc sư mà tôi đã theo đuổi suốt cả cuộc đời mình.
Từ ngày ra trường cho tới nay, quan điểm và suy nghĩ về kiến trúc với tôi cơ bản không có gì thay đổi, luôn nhất quán và kiên định trong nhận thức nghề nghiệp của mình. Khi điều kiện nền kinh tế của đất nước đã có những phát triển vượt bậc, tạo ra nhiều cơ hội trải nghiệm cho giới kiến trúc sư, ý đồ sáng tạo của chúng tôi được chắp cánh bay bổng hơn trong các đồ án thiết kế. Kiến trúc ngày càng đòi hỏi phải sâu sắc và tinh tế hơn, có như vậy, tác phẩm kiến trúc mới đáp ứng được yêu cầu của đời sống đương đại. Môi trường hành nghề kiến trúc ở Việt Nam trong mỗi giai đoạn vẫn còn bất ổn nảy sinh, từ nhiều mức độ, góc độ khác nhau. Đó là khó khăn mà theo tôi, người làm nghề kiến trúc luôn phải vượt qua.

Có lần được nghe ông tâm sự “thế hệ tôi làm nghề bằng tất cả danh dự”.
Có đúng không? Tôi không nhớ đã nói câu này trong hoàn cảnh nào! Nói cho đúng thì thế hệ nào cũng có người thế này, người thế khác. “Danh dự” là thứ mà kiến trúc sư nào cũng cần có được. Với tôi, “danh dự” chính là uy tín nghề nghiệp. Hơn nữa là một người đi dạy học, nếu làm sản phẩm không có “uy tín nghề nghiệp” thì không biết khi tôi giảng bài có sinh viên nào muốn nghe không?! Đó “bằng tất cả danh dự” là thế đấy!
Tôi cố gắng dành tất cả thời gian và công sức mỗi khi có cơ hội được làm nghề, cho dù quy mô công việc lớn hoặc nhỏ, có hợp đồng kinh tế hoặc làm giúp bạn bè, người thân, bởi đó là “danh dự” của tôi.
Thế hệ kiến trúc sư như ông giai đoạn trước năm 1995 hành nghề ra sao? Với chúng tôi, đó là thời điểm Việt Nam đã thống nhất được 20 năm và đang trên tiến trình tái thiết, xây dựng đất nước.
Nếu đề cập đến quá trình làm nghề quãng trước 1995 thì phải chia ra thành hai giai đoạn, trước và sau năm 1986, vì những giai đoạn này rất khác nhau về cơ chế của nhà nước. Vào khoảng trước 1986, đây là thời điểm không có nhiều cơ hội cho giới kiến trúc sư tự do hành nghề, hầu hết công việc đều tới từ các cơ quan nhà nước quản lý, cũng không mấy ai có ý thức thuê kiến trúc sư thiết kế nhà dân. Đầu những năm 1980, nền kinh tế đất nước còn rất khó khăn, phong trào làm thêm – còn gọi là “kế hoạch 3”, nghĩa là trong các cơ quan, trường học… bằng mọi hình thức làm thêm (bất cứ việc gì) miễn sao cải thiện được đời sống cho cán bộ công nhân viên là được!
Với những kiến trúc sư giảng dạy ở trường như chúng tôi thì nghề thiết kế kiến trúc cũng được phát huy như một “kế hoạch 3” dưới sự bảo trợ pháp lý của con dấu nhà trường và của hội Kiến trúc sư Việt Nam. So với mặt bằng chung trong nước, công việc làm thiết kế của các thầy ở trường Đại học Kiến trúc Hà Nội là khá mạnh. Hiệu trưởng nhà trường thời điểm đó là giáo sư Phan Văn Trình – một người có tinh thần cấp tiến, luôn tạo mọi điều kiện cho giáo viên kiến trúc sư hành nghề. Được trải nghiệm thực tế, chúng tôi lao động với tinh thần không biết mệt mỏi, tên gọi của các xưởng “thiết kế ban đêm” theo đó hình thành. Đây là giai đoạn hội viên hành nghề dưới sự bảo trợ pháp lý của hội Kiến trúc sư Việt Nam khá sôi động và tích cực. Song song với các công việc kiến trúc sư được mời thiết kế, lúc này cũng đã có những cuộc thi về thiết kế kiến trúc do các cơ quan nhà nước tổ chức, thu hút được sự quan tâm của giới kiến trúc trong cả nước.
Từ 1986 đến 1995 là giai đoạn nền kinh tế của Việt Nam có nhiều khởi sắc, tiến bộ vượt bậc. Đặc biệt sự kiện đại hội VI Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 3 năm 1989) đã cho ra đời chính sách kinh tế cơ cấu nhiều thành phần – chủ trương tự do hóa thương mại và thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân. Năm 1990, những văn bản pháp lý đầu tiên về luật công ty và luật doanh nghiệp tư nhân ra đời rồi từng bước hoàn thiện nhiều năm sau đó đã tạo cơ hội cho những tổ chức tư vấn thiết kế cá nhân của các kiến trúc sư ra đời (đó là hệ thống các công ty trách nhiệm hữu hạn hay cổ phần thiết kế kiến trúc được thành lập). Việc phải nhờ cậy sự bảo trợ con dấu của các cơ quan hay hội Kiến trúc sư Việt Nam vì thế dần giảm theo.
Với chúng tôi, đây là giai đoạn rất sôi động và có nhiều kỉ niệm đáng nhớ. Việc đi ra nước ngoài tham quan học hỏi lúc này khá dễ dàng với giới chuyên môn nên thế hệ chúng tôi thời đó tiếp cận khá nhanh chóng với tiến bộ công nghệ của ngành xây dựng thế giới. Tuy nhiên thực tế thì những công trình cao cấp được thực hiện bằng nguồn vốn của Việt Nam vẫn còn khá hạn chế.


Bảo tàng Đắk Lắk, Tp. Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk
Tôi thấy không ít công trình kiến trúc thành hình giai đoạn trước và trong thập niên 1990 có sự hỗ trợ từ kiến trúc sư và chuyên gia nước ngoài, chúng ta tận dụng được gì từ sự giúp đỡ của họ không?
Những công trình kiến trúc thành hình giai đoạn trước và trong thập niên 1990, nói “có sự hỗ trợ từ các kiến trúc sư và chuyên gia nước ngoài” thì phải xem xét khái niệm “hỗ trợ” theo nghĩa nào?! Nếu hiểu theo nghĩa công việc do kiến trúc sư Việt Nam chủ trì thiết kế, còn người nước ngoài “hỗ trợ” là chuyên gia hay cố vấn thì theo tôi dường như không có. Ở miền Bắc những năm trước 1990 có một số công trình do nước ngoài tài trợ cho Việt Nam như khách sạn Thắng Lợi – 1973 (của Cu Ba); lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh – 1973 (của Liên Xô); bệnh viện Nhi Thụy Điển – 1975 (của Thụy Điển); cung văn hóa Hữu nghị Việt Xô – 1978 (của Liên Xô); bảo tàng Hồ Chí Minh – 1985 (của Liên Xô)… Những công trình “tình nghĩa” này đều do kiến trúc sư của nước tài trợ chủ trì thiết kế, tuy vậy bạn luôn dành cho Việt Nam quyền tham gia góp ý và phê duyệt. Chiều ngược lại, chúng ta cũng cử nhiều nhà chuyên môn tham gia cùng với họ trong quá trình thực hiện dự án. Ở miền Nam, đầu những năm 1990, nguồn vốn đầu tư nước ngoài bắt đầu lớn dần, đi theo những công trình do nước ngoài đầu tư là kiến trúc sư của họ chủ trì thiết kế. Đã có một số anh chị em chuyên môn của chúng ta được chủ đầu tư nước ngoài tuyển dụng làm việc cùng (đa phần là số người đi du học nước ngoài về).

Giai đoạn này bắt đầu xuất hiện một số công trình cao cấp có sử dụng nhiều loại vật liệu và công nghệ mới, điều này đã mang tới hình ảnh và tinh thần “hiện đại” của kiến trúc ở một số đô thị lớn. Đây chính là cơ hội cho giới kiến trúc sư có điều kiện tham quan, học hỏi ngay tại đất nước mình, đặc biệt về tính đồng bộ trong cấu trúc kỹ thuật hệ thống của tòa nhà. Đó cũng là thời điểm thuật ngữ kiến trúc “High Tech” dần hiện hữu và được trao đổi, thảo luận rất nhiều trong giới chuyên môn ở Việt Nam.
Cơ hội để kiến trúc sư học hỏi, hiểu biết thì không khó. Song cơ hội để được chủ trì thiết kế đồng thời trải nghiệm thực tế với tác phẩm của mình ở giai đoạn này chưa thực sự có nhiều. Cái chính vẫn do nguồn vốn đầu tư còn hạn hẹp của một nền kinh tế mới khởi sắc. Nhớ lại, năm 1992, tôi được thiết kế nhà họp và làm việc Hội đồng Chính phủ (ở số 1 Bách Thảo – Hà Nội). Đây là công trình quan trọng cấp nhà nước, thế nhưng cũng không đủ điều kiện để có thể nhập nguyên vật liệu từ nước ngoài. Lát sàn cho tòa nhà chủ yếu dùng loại gạch xi măng ép (gạch bông) cỡ lớn (400×400). Kỹ nghệ chế tác đá tự nhiên thời đó cũng chưa phát triển, tên gọi gạch ceramic còn chưa có trên thị trường Việt Nam. Hệ thống kỹ thuật công trình cơ bản không khó nhưng lần đầu tiên hạng mục “điện tử công trình” (điện nhẹ) đã thấy xuất hiện trong hồ sơ thiết kế. Thời điểm này, đối với lực lượng chuyên môn ở Việt Nam, nhận thức về tính hiện đại trong các công trình kiến trúc cao cấp không phải là vấn đề khó khăn, song chúng ta chưa có cơ hội được thiết kế, xây dựng và trải nghiệm. Tuy nhiên chỉ sau vài năm, tình hình đã khác.
Năm 1995, theo yêu cầu của Chính phủ và Bộ Xây dựng, tôi được đảm nhận chủ trì thiết kế “Nhà khách Chính phủ” (bao gồm cả Trung tâm Hội nghị) tại số 5 Lê Duẩn – Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là một tổ hợp đa chức năng, tòa tháp cao 21 tầng – lần đầu tiên do Việt Nam tự thiết kế và thi công. Thời điểm ấy, đơn vị tư vấn thiết kế đã có thể thỏa sức lựa chọn thiết bị công nghệ và vật liệu xây dựng. Chúng tôi cũng được phép thực hiện công trình này với chất lượng ngang tầm các công trình đầu tư của nước ngoài cùng thành phố, các hệ thống kỹ thuật thành phần được trang bị rất hiện đại, kết nối với hệ thống quản lý tòa nhà (BMS) – đúng nghĩa với tên gọi High-tech của công trình.
Thế đó, giai đoạn lịch sử và sự phát triển của nền kinh tế đưa đến cơ hội cho kiến trúc sư Việt Nam. Kiến trúc sư là cái nghề luôn đứng ở hàng đầu trong tiến trình phát triển đất nước. Nếu bạn nghĩ nền kinh tế của nước mình như những cơn sóng thì cơ hội cho kiến trúc sư cũng dao động như vậy.
Kiến trúc truyền thống của Việt Nam có ý nghĩa thế nào với bản thân ông và với quá trình thực hành kiến trúc của ông?
Tôi tin rằng, bất cứ một trường đào tạo kiến trúc, hay một trường đào tạo nghệ thuật luôn giảng dạy cho sinh viên cần biết tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa của đất nước mình, của dân tộc mình và ở Việt Nam cũng vậy. Bởi đó là triết lý quan trọng trong tác phẩm của người làm nghệ thuật để có cái riêng và có chỗ đứng tồn tại trong xã hội. Cho dù thế giới có “phẳng” thì cũng chỉ nên “phẳng” về công nghệ kỹ thuật, không nên “phẳng” về văn hóa nghệ thuật. Do đó tôi tin rằng “trí khôn” có trước khi hiểu về “ý nghĩa” của nó.
Cuộc đời làm nghề của tôi gắn liền với việc tìm hiểu và nghiên cứu lịch sử, văn hóa và kiến trúc truyền thống của Việt Nam để thấu hiểu và nhận ra những giá trị sâu xa và to lớn trong kho tàng văn hóa của dân tộc mình. Đó là nguồn chất liệu không gì sinh động hơn cho mỗi nghệ sĩ khi hoạt động sáng tạo, “khởi nguồn” là vậy và “cảm hứng” cũng từ đó. Thực tế, khi càng đọc nhiều, càng tìm hiểu sâu, cảm hứng càng dâng trào. Không gì hạnh phúc bằng khi sáng tạo của mình có khởi nguồn từ những tinh hoa của truyền thống dân tộc.
Cho dù thế giới có “phẳng” thì cũng chỉ nên “phẳng” về công nghệ kỹ thuật, không nên “phẳng” về văn hóa nghệ thuật. Không gì hạnh phúc bằng khi sáng tạo của mình có khởi nguồn từ những tinh hoa của truyền thống dân tộc.
Ông còn nhớ dự án đầu tiên mình thực hiện và được xây?
Năm 1974 – Nhà làm việc UBND Thị xã Hà Đông, đây là công trình đầu tiên tôi thực hiện và được xây dựng (công việc do nhà trường giao). Một tòa nhà 3 tầng, ở số 4 phố Hoàng Văn Thụ, nay thuộc quận Hà Đông. Công trình tuy không lớn, song đủ là thử thách đối với một kiến trúc sư mới ra trường.

KTS Nguyễn Tiến Thuận tại bàn làm việc, nằm khiêm tốn ở một góc văn phòng, vừa là chỗ ngồi vẽ, ngồi nghỉ, ngồi tiếp khách và ngồi nghĩ.
Trong công trình đã từng thiết kế thì ông thích thể loại công trình nào?
Câu hỏi này của bạn khiến tôi phải nghĩ xem mình thích thể loại nào. Thực tế, tôi không phân định điều này, đối với tôi, có cơ hội được trải nghiệm nghề nghiệp đã rất quý giá. Công việc nào cũng có vấn đề riêng, đưa nhà chuyên môn vào tình huống phải giải quyết nên khi hoàn thành là lúc thích thú và sung sướng nhất. Tôi dường như không kén chọn và sẵn sàng đảm nhận bất cứ thể loại công trình nào, càng khó tôi lại càng thấy lôi cuốn, kể cả những tình huống về công nghệ, kỹ thuật công trình mà người kiến trúc sư phải đối mặt giải quyết trong đồ án của mình. Trình độ kiến trúc sư mỗi ngày được nâng cao cũng là từ đó.



Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, Tp. Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên
Nhiều hình ảnh đặc trưng của Việt Nam xuất hiện trong các đồ án của ông, như: chiếc mũ cối của người chiến sĩ ở Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, nhà dài của người Ê-đê ở Bảo tàng Đắk Lắk, cánh diều ở trung tâm Hội chợ Triển lãm Quốc tế Hải Phòng… Chất liệu văn hóa và bản sắc Việt Nam được ông tư duy và đưa vào trong công trình ra sao?
Đây là câu hỏi mà tôi phải “moi ruột, moi gan” của mình ra để trả lời đây. (Cười)
Như đã đề cập, bản sắc Việt Nam là yếu tố không thể thiếu trong những sáng tác của tôi. Trên thực tế điều này có thể thành công nhiều hay ít, song luôn là tâm nguyện khi tôi vẽ bất cứ thứ gì. Tôi thường có thói quen và tư duy không bao giờ sao chép kiến trúc truyền thống để làm chủ đề khối tích trong tác phẩm. Tôi thấy sao chép đường nét truyền thống không khác gì việc đánh mất vai trò của tác giả và xóa nhòa lịch sử. Văn hóa và các hình thức nghệ thuật truyền thống là nguồn chất liệu để đưa vào tác phẩm kiến trúc, được kiến trúc sư lựa chọn và tạo dựng lên, cần đạt tới “biểu tượng ký hiệu”. Với tôi, một tác phẩm kiến trúc hiện đại được coi là thành công nhất khi tìm được tinh thần bản sắc dân tộc theo cách giúp mọi người cảm thấy thay vì nhìn thấy.
Những công trình bạn nhắc đến ở câu hỏi này đúng là tôi đã lao động sáng tạo như vậy. Chúng cho mọi người cảm thấy điều gì đó gần gũi, thân quen như đã từng có trong tiềm thức của họ.

Cầu Hiền Lương bắc qua sông Bến Hải, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị – nơi nổi danh với vĩ tuyến 17 lịch sử từng chia cắt Việt Nam trong thời kì kháng chiến chống Mỹ. Hiện tại, cầu được sơn hai màu, như biểu hiện của sự chia cắt từng diễn ra trong quá khứ.
Chúng tôi đã đến thăm tượng đài “Khát vọng thống nhất” ở bờ nam sông Bến Hải, nằm trong cụm di tích “Đôi bờ Hiền Lương” ở Quảng Trị. Đó là một công trình điêu khắc rất có tính biểu tượng. Ông có nghĩ công việc của mình được truyền cảm hứng từ chủ đề tâm linh hoặc tôn giáo không?
Tượng đài “Khát vọng thống nhất” để lại trong tôi nhiều kỷ niệm không thể nào quên được. Chúng tôi thường kết hợp với các nhà điêu khắc ở thể loại công trình tượng đài có yêu cầu về tượng. Nhà điêu khắc Lê Đình Quỳ là người đảm nhận nội dung tượng cho công trình này của chúng tôi. Thời điểm đó tôi rất bận, do vừa dạy ở trường vừa giám sát tác giả ở một số công trình đang có nhiều việc phải giải quyết nên tôi phân công một số kiến trúc sư ở Xưởng chủ động làm việc và đi thuyết trình tại Quảng Trị (đây là cuộc tuyển chọn có nhiều đơn vị tham gia). Đợt đầu, Hội đồng vẫn chưa chọn được phương án nào thuyết phục, các đơn vị phải tiếp tục nghiên cứu thêm.
Mỗi ngày từ giảng đường về đến Xưởng, tôi thường có thói quen đi một vòng nhìn máy tính để xem công việc của mọi người. Đến nhóm vẽ tượng đài, tôi khá thất vọng về hình vẽ đang có trên màn hình. Ngay lúc đó, một cảm xúc thoáng qua, tôi lấy giấy và vẽ ra rất nhanh, chỉ trong vài phút, tất cả những gì đang có ở trong đầu, đầy đủ cả mặt đứng, bố cục mặt bằng. Thậm chí tôi còn đặt luôn tên gọi cho sáng tác đấy là “Tượng đài khát vọng thống nhất”. Cảm hứng đó trở thành chủ đề để nhà điêu khắc Lê Đình Quỳ có hướng sáng tạo pho tượng phù hợp với tổng thể chung.
Ngay ngày hôm sau, nhóm thiết kế phải có mặt ở Quảng Trị để nộp bài, tôi vẫn bận, không thể trực tiếp đi thuyết trình. Vậy nhưng anh em đã báo tin vui rằng hầu hết các thành viên Hội đồng, đầu giờ họp, mới bước vào phòng trưng bày các đồ án đã chú ý và thốt lên rằng “đây là phương án để chọn”! Rồi đúng thật, đồ án của chúng tôi đã được chọn để triển khai bước tiếp theo. Thế đấy, tượng đài “Khát vọng thống nhất” đã ra đời trong khoảnh khắc như vậy!
Đến giờ nghĩ lại, tôi vẫn thấy đắc ý và hạnh phúc về ý tưởng của công trình này. Tượng đài là một tổ hợp tạo hình lấy cây dừa làm hình tượng chính, đại diện cho các thế hệ người miền Nam một lòng hướng về miền Bắc. Trong cuộc đấu tranh đó, hình tượng người phụ nữ luôn là biểu cảm trung tâm của tinh thần kiên định trong khó khăn gian khổ vì sự nghiệp thống nhất đất nước, đại diện cho đồng bào miền Nam đã kiên trung chiến đấu để giữ đất, giữ làng, bảo vệ quê hương… Họ đã sống trong cảnh “nước sôi, lửa bỏng” của một cuộc chiến kéo dài suốt 21 năm ròng. Trong phương án này, hình tượng người phụ nữ đứng ở giữa, mắt hướng về phía Bắc, tay ôm vai đứa con gái nhỏ, khắc họa nỗi khát vọng thống nhất cháy bỏng của đồng bào miền Nam một lòng đi theo cách mạng.
Toàn bộ công trình nằm bên bờ sông Bến Hải, được đặt trên một nền cao phẳng, thế nghiêng như vượt lên từ lòng đất. Tâm của cụm tượng đài được bố trí thẳng trục cây cầu Hiền Lương lịch sử bắc qua vĩ tuyến 17, đó là con đường tất yếu phải đi qua trong thời chiến. Tượng đài cao với cụm tổ hợp hình tượng 6 lá dừa, bố cục đối xứng, chia thành 3 lớp thấp dần. Thế dừa tạo hướng đứng hiên ngang, như người người hướng về miền Bắc. Tượng được làm từ chất liệu bê tông, bắn kẽm. Nhóm tượng người phụ nữ cao 9m, tượng em gái nhỏ cao 5,5m làm bằng chất liệu đá xám granite. Kè nền đất là hai băng phù điêu, diễn tả chi tiết những câu chuyện lịch sử giai đoạn đó.


Tượng đài “Khát vọng thống nhất”, bờ phía Nam sông Bến Hải, tỉnh Quảng Trị
Tượng đài “Khát vọng thống nhất” không xuất phát từ chủ đề tâm linh hoặc tôn giáo. Nhưng với tính chất đài tưởng niệm một câu chuyện bi thương thì cần phải tạo được tinh thần “thiêng”, cảm nhận về cái “thiêng” cho bất cứ ai đến thăm nơi này. Đó chính là giá trị nghệ thuật mà tác phẩm cần đạt tới, là “đức tin” toát lên từ tượng đài và cũng là trạng thái “đức tin” trong lòng người tưởng niệm. Với tôi, “tâm linh” chính là ở đó!

Toàn cảnh Chợ Đông Hà bên dòng sông Hiếu (Quảng Trị) nhìn từ trên cao.
Từng có dịp chụp tư liệu chợ Đông Hà tại Quảng Trị, nay muốn được nghe ông chia sẻ rõ hơn về kiến trúc công trình này?
Chợ Đông Hà – Quảng Trị là một cuộc thi, do UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức rộng rãi năm 1990. Có khoảng 12 đồ án tham dự đến từ viện thiết kế của bộ Xây dựng, tổ chức thiết kế của bộ Công thương, trường Đại học Xây dựng, hội Kiến trúc sư Việt Nam và các đơn vị khác ở thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội… Đồ án của chúng tôi, trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã đoạt giải Nhất và được triển khai thực hiện.
Có khá nhiều sự khác biệt giữa phương án của chúng tôi với những đồ án dự thi khác, song điều đầu tiên và cũng là yếu tố chính mà đồ án chợ Đông Hà của chúng tôi đoạt giải Nhất, đó là sự quan tâm nghiên cứu giải quyết tốt đặc điểm về môi trường khí hậu địa phương. Qua ban tổ chức cuộc thi, tôi được biết, hầu hết các thành viên hội đồng giám khảo đều đánh giá rất cao giải pháp thích nghi với khí hậu gió Lào (gió nóng) trong đề xuất của trường Đại học Kiến trúc Hà Nội. Phần lớn những đồ án khác đều đưa ra ý tưởng chợ là một không gian lớn, có diện tích mái bao phủ rộng nhưng phương án của chúng tôi lại phát triển theo dạng tuyến (có bề ngang chợ nhỏ), dễ dàng cho gió lưu thông qua không gian chợ. Nếu bề ngang chợ lớn, khả năng lưu thông không khí là rất khó. Với bà con kinh doanh buôn bán sinh hoạt cả ngày ở đó, tôi chắc chắn họ không thể chịu nổi với bầu không khí oi bức bên trong chợ. Chính điều này đã tạo sự khác biệt hẳn về tổ chức hình khối không gian của chợ giữa các đồ án dự thi.
Điều thứ hai, không kém quan trọng, được chúng tôi đặc biệt quan tâm, đó là nét văn hóa bản sắc riêng của địa phương. Bên bờ sông Hiếu trước đây từng là một chợ cá sầm uất, trên bến dưới thuyền, hình ảnh đó gợi cho chúng tôi cảm hứng tạo nên kiến trúc chợ Đông Hà như những con thuyền đang neo đậu, hòa vào khung cảnh hiện thực với những con thuyền đang đi lại trên sông.
Tôi từng nghe ông đề cập đến việc xây khu chợ mất tới 13 năm. Liệu có sự thay đổi trong thiết kế?
Những năm đầu 1990, Quảng Trị là một tỉnh nghèo, kinh phí đầu tư cho xây dựng chợ còn rất hạn hẹp, việc thiết kế và xây dựng phải chia thành nhiều phân đoạn. Có lẽ đây là ưu điểm chính của đồ án, thể hiện sự sáng suốt của Hội đồng chấm thi khi quyết định chọn đề xuất của chúng tôi. Đồ án dạng tuyến thực tế rất phù hợp với việc phân đoạn thi công.
Khu chợ chính được chia thành 3 phân đoạn, phân đoạn 4 là khu chợ cá, phân đoạn 5 là khu đình chợ ở trung tâm và các chức năng khác xung quanh đình. Cứ như vậy theo phân đoạn, Đông Hà – Quảng Trị rất kiên định, tiền đến đâu làm đến đấy và chúng tôi cũng kiên trì không kém, theo đuổi công trình cả hơn chục năm trời. Kể cũng mừng là dù thời gian thực hiện kéo dài vậy trong bối cảnh ngành xây dựng ở Việt Nam đã phát triển khá nhanh nhưng đồ án thiết kế dường như không phát sinh bất cứ yêu cầu thay đổi gì, hoàn toàn thực hiện như thiết kế ban đầu.



Chợ Đông Hà, Tp. Đông Hà, tỉnh Quảng Trị
Có bao giờ ông nghĩ tới một công trình mình luôn muốn được thực hiện trong cuộc đời? Và ông đã thực hiện được chưa?
Tôi không có suy nghĩ cụ thể về một loại công trình nào trong cuộc đời mình. Điều tôi mong muốn nhất là tất cả những công trình tôi đã thiết kế đều được thực hiện và đúng như tôi đã thiết kế. Đó là hạnh phúc với tôi. Trên thực tế, có nhiều đồ án tôi vẽ xong cảm thấy rất thích nhưng không được xây. Tiếc thật khi lao động sáng tạo của mình chỉ là những tập giấy nằm trong ngăn kéo. Tôi từng nghĩ, trong một môi trường hành nghề và hoàn cảnh khác, chắc chắn đồ án của tôi còn hay hơn như thế rất nhiều!

Hành lang nhà U thuộc Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, Hà Đông, Hà Nội (2021). Nhà U hiện tại đã bị thay thế bằng toà nhà mới.
Là người lâu năm gắn bó với công việc đào tạo kiến trúc. Theo ông điều gì là yếu tố tiên quyết luôn phải lưu tâm và giữ gìn trong giáo dục chuyên ngành này?
Điều “là yếu tố tiên quyết luôn phải lưu tâm và giữ gìn trong giáo dục chuyên ngành này” đó là uy tín nghề nghiệp của người thầy, thể hiện sự nhất quán giữa lời nói – bài giảng (lý thuyết) của thầy trên lớp với sự minh chứng qua tác phẩm của thầy trên thực tế. Không gì thuyết phục sinh viên hơn, khi họ được thấy sáng tác của thầy là hiện thực. Đã là kiến trúc sư – nhà giáo thì không nên chỉ đọc sách rồi đi dạy, mà cần phải có những sáng tác trải nghiệm để tạo dựng uy tín nghề nghiệp cho mình, không nhất thiết phải có nhiều công trình nhưng không thể không có.
“…điều quan trọng nhất đối với người kiến trúc sư” là tình yêu nghề nghiệp và tranh thủ mọi cơ hội để sáng tác của mình được trải nghiệm thực tế.
Với kinh nghiệm của mình từng đào tạo rất nhiều thế hệ sinh viên kiến trúc, ông nghĩ điều gì quan trọng nhất đối với người kiến trúc sư?
“…điều quan trọng nhất đối với người kiến trúc sư” là tình yêu nghề nghiệp và tranh thủ mọi cơ hội để sáng tác của mình được trải nghiệm thực tế. Có tình yêu và trải nghiệm sẽ nuôi dưỡng người kiến trúc sư mỗi ngày một giàu có hơn về cảm xúc và ý chí. Cảm xúc để sáng tác luôn có hồn, còn ý chí để biết chọn con đường đi đúng, hiệu quả và không bao giờ bỏ cuộc.
Tôi luôn truyền cảm hứng cho sinh viên của mình như vậy. Và cũng đã chứng kiến nhiều kiến trúc sư thành đạt. Họ đúng là đã trưởng thành như thế.
Câu hỏi cuối cùng, gắn bó cả đời với kiến trúc, ông muốn đạt được điều gì thông qua kiến trúc?
Đúng là tôi đã gắn bó cả đời với kiến trúc, bạn hỏi tôi “muốn đạt được điều gì thông qua kiến trúc” ư? Tôi chỉ muốn cháu nội của tôi tự hào về ông của nó!
Nội dung Bút Chì Màu
Ảnh Triệu Chiến
Đơn vị tài trợ Ray Architecture



