Cuộc trò chuyện với kiến trúc sư Lê Đình Hiệp (thường gọi là Lê Hiệp) kéo dài qua hai năm 2024 và 2025, lúc ở nhà, có khi ở viện Việt Xô.
Giọng ông chậm và đều, ít khi nhắc đến mình. Ông chủ yếu kể về những công trình, những lần tranh luận ở hội đồng năm nào, và vài bản vẽ còn nằm trong máy tính của bạn bè, học trò, cả "những giấc mộng chưa thành" trong đời thiết kế. Khi ấy chúng tôi nghĩ sẽ còn những lần gặp khác nữa. Vậy mà…
Đã một năm kể từ ngày kiến trúc sư rời cõi tạm. Gần trọn một đời, ông dựng chỗ cho những người đã khuất trở về: một tấm bia, một ngôi miếu không cửa, để ai đi ngang cũng có thể bước vào thắp một nén hương. Nay đến lượt ông được nhớ đến trong chính những không gian ấy.
Chúng tôi giữ cuộc trò chuyện ở dạng chân phương nhất, biên tập ít nhất có thể, để còn nghe được giọng ông trong từng câu chữ. Xin gửi bài viết này như một lời tiễn biệt người đã dành cả đời cho sự nghiệp kiến trúc nước nhà.

Ông đã tham gia thiết kế Đài tưởng niệm Bắc Sơn như thế nào? và bối cảnh lúc đó ra sao?
Vào đầu những năm 1990, sau khi vừa hoàn thành phần nội thất của Bảo tàng Hồ Chí Minh, tôi tình cờ biết tới cuộc thi thiết kế Đài tưởng niệm Bắc Sơn. Theo trí nhớ của tôi, vào thời điểm ấy, cuộc thi đã được tổ chức gần mười lần trong khoảng chục năm. Khu Ba Đình đã có chủ trương và quy hoạch đặt tượng đài ở nhiều vị trí khác nhau, nhưng cuối cùng, người ta quyết định đặt đài ở đường Bắc Sơn, khu vườn Hồng xưa, giao với đường Hoàng Diệu. Sau khi chốt xong địa điểm, họ tiếp tục tổ chức thi phương án thiết kế.
Bối cảnh như vậy đòi hỏi một cách ứng xử khá phức tạp, bởi khu đất có bốn mặt tiếp giáp với Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, trụ sở Bộ Ngoại giao, Hội trường Ba Đình cũ và Hoàng thành Thăng Long, đều là những công trình lịch sử, trọng yếu của đất nước.

Quá trình tham gia cuộc thi này diễn ra như thế nào, thưa ông?
Tôi đại diện Đại học Kiến trúc thiết kế đồ án dự thi theo chỉ đạo của thầy hiệu trưởng Trình. Ông ấy “nhốt” tôi cùng vài người ở trường để chuyên tâm vẽ, làm tới đâu thì dán phương án lên tường tới đó để các thầy trong trường đi qua có thể xem và góp ý. Ông Trình cho rằng, với cách làm như vậy, ý kiến tập thể kiểu áp đảo sẽ đưa ra được phương án tốt nhất. Nhưng tôi thì không nghĩ vậy.
Mấy anh em làm việc trong tình cảnh hết sức ngặt nghèo, thường xuyên phải thức đêm. Để tránh việc có người không trực tiếp tham gia thiết kế nhưng vẫn góp ý, dẫn đến tình trạng “đẽo cày giữa đường”, tôi mời luôn các thầy được chỉ định có ý kiến cùng tham gia và đưa ra phương án độc lập. Được khoảng một tuần thì mọi người có vẻ đuối, ai cũng nhận ra đây là việc khó nhằn.
Với bối cảnh như đã đề cập, rất cần có một hướng tiếp cận lý luận đúng đắn ngay từ đầu để định hình góc nhìn và quan điểm thiết kế kiến trúc. Thầy Quỳnh cùng bộ môn với tôi (khóa 11) lúc đó cho rằng đài tưởng niệm Bắc Sơn nên nằm trên cùng một trục và có chung ngôn ngữ kiến trúc với Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tôi cho rằng đây là một lập luận xác đáng và rất có giá trị. Ngoại trừ toà nhà trụ sở Bộ Ngoại giao mang ngôn ngữ kiến trúc Pháp thì Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Hội trường Ba Đình cũ đều mang dáng dấp, đường nét kiến trúc hiện đại.
Các công trình cần đối thoại với nhau nên thiết kế của tôi phải có cùng tiếng nói với những kiến trúc lân cận. Hoàn thành xong, chúng tôi nộp đồ án vào đúng ngày cuối cùng nhận hồ sơ. Sau khoảng một tháng thì có tin từ UBND Thành phố Hà Nội, phương án của tôi đạt giải nhì, nhưng lại được cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt lựa chọn để thi công thay vì đồ án đạt giải cao hơn.


Lý do gì khiến công trình của ông lại được lựa chọn thi công dù chỉ đạt giải nhì?
Tượng đài Bắc Sơn khánh thành ngày 7/5/1994, đúng dịp kỷ niệm 40 năm chiến thắng Điện Biên Phủ. Sau khi công trình được đưa vào sử dụng, tôi có dịp ngồi nói chuyện với cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt nguyên một buổi chiều về công trình này. Cả hai chúng tôi đều thống nhất ở một quan điểm: đây là nơi để thắp hương, tưởng nhớ tới tất cả những anh linh đã hy sinh vì đất nước từ ngày lập quốc, chứ không chỉ thuộc về một giai đoạn cụ thể nào hay chỉ dành riêng cho những người cầm vũ khí ngoài mặt trận. Biết bao xương máu của người Việt đã đổ, bao nước mắt của những người mẹ có chồng và con đã anh dũng hy sinh… cả hữu danh lẫn vô danh.
Tôi chọn hình ảnh một tấm bia, một ngôi miếu làm ý tưởng chủ đạo cho thiết kế bởi đó luôn là hình ảnh gần gũi trong tín ngưỡng cộng đồng, một kiến trúc không có cửa, nơi người dân có thể ra vào thoải mái. Còn những loại công trình tâm linh khác mang vẻ bề thế, quy mô lớn với điêu khắc rồng phượng, cửa đóng then cài… theo cá nhân tôi, không phù hợp là chốn quy tụ, trở về của những anh linh vốn xuất thân từ tầng lớp nông dân Việt Nam.

Đề xuất ban đầu là một khối lập phương kích thước 3 x 3 x 3m, về sau được phát triển lên thành khối kích thước 7,2m x 10,8m như hiện tại. Kích thước có thể thay đổi nhưng tinh thần được giữ nguyên, đó là một tấm bia được khoét hình ngôi miếu trên cả bốn mặt. Nếu giữ nguyên hình dáng ban đầu là khối lập phương, theo tôi, nó cũng đã rất ghê gớm rồi chứ không phải vừa đâu. Việc khoét rỗng vào bên trong thể hiện sự quy tụ, ở đây có thể hiểu là quy tụ những giá trị tinh thần của dân tộc, đồng thời lan tỏa chúng từ trong ra ngoài.

Không chỉ đài tưởng niệm Bắc Sơn, các công trình đài tưởng niệm khác của ông đều có tính điêu khắc rất mạnh. Mong ông có thể nói rõ hơn về góc nhìn này qua công trình Đài tưởng niệm Bắc Sơn?
Trong những giá trị thuộc về kiến trúc, luôn bao hàm giá trị vật chất, giá trị sử dụng (công năng) và giá trị tinh thần. Tuỳ thể loại công trình mà tỷ lệ những giá trị ấy khác nhau. Với nhà ở, người ta thường đề cao yếu tố công năng và giá trị vật chất nhiều hơn. Còn với đài tưởng niệm, nếu hiểu theo nghĩa đen, giá trị sử dụng và vật chất gần như không đáng kể, gần như 100% ý nghĩa của nó nằm ở giá trị tinh thần.
Thầy Vũ Đại Hải, một đồng nghiệp mà tôi rất quý trọng, đã nhận xét khi nhìn phương án thiết kế Đài Bắc Sơn rằng: “Ở góc độ kiến trúc, đây phải là một kiến trúc rất điêu khắc, còn ở góc độ điêu khắc, đó phải là một điêu khắc rất kiến trúc, không bị ràng buộc bởi kết cấu, hệ cột kèo…”


Thời đó từng có nhiều cuộc tranh luận ở một số hội đồng chuyên môn liên quan đến cách định hình kiến trúc tượng đài Bắc Sơn. Có ý kiến cho rằng, với biết bao thế hệ anh linh đã ngã xuống, máu và xương của họ đã bồi đắp nên hình hài đất nước, bởi thế về mặt điêu khắc và hình khối cần biểu đạt được ý niệm xây đắp, tạo thành. Có người bảo cần thêm một lớp vỏ bọc bên ngoài công trình, tương tự thiết kế đài tưởng niệm Hiroshima ở Nhật Bản. Đại ý, họ cho rằng một công trình tưởng niệm không nên được thiết kế chỉ bằng góc nhìn thuần tuý kiến trúc.
Quan sát tranh ngũ quả của người Việt, tôi thấy hình thức và màu sắc của năm loại quả đều y hệt trong tự nhiên, chẳng cần bất kỳ sự cách điệu nào, vậy mà đủ tư cách hiện diện trên bàn thờ của chúng ta trong ngày Tết. Các cụ không cách điệu nải chuối hay quả cam, không thêm thắt gì cả mà chỉ tái hiện nguyên dạng. Đó là điều tôi nghĩ mình cần tôn trọng và phấn đấu đạt tới. Tôi đề cao sự suy nghĩ thay vì suy diễn, để hướng tới vẻ chân thật trong việc dùng kiến trúc để làm kiến trúc.
Tôi còn nhớ trong thông báo của Văn phòng Chính phủ, tư tưởng chủ đạo của Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc đặt tại Ba Đình, Hà Nội là: “Người đã khuất vẫn còn sống mãi – Dân tộc Việt Nam mãi mãi đi lên”. Có nhiều cuộc tranh luận về khái niệm “sống mãi” trong thiết kế của tôi. Cũng có nhiều nội dung nhạy cảm liên quan đến văn hoá, chính trị và thời cuộc, nhưng tôi cho rằng đó là do cách đặt vấn đề. Với tôi, “sống” là một hoạt động và kiến trúc là sự can dự vào không gian cho một hoạt động sống. Khái niệm không gian trong thiết kế này chỉ mang tính ước lệ; trước – sau, trong – ngoài, không thể và cũng không nên phân biệt rạch ròi. Ngay cả hoa văn, hoạ tiết cũng không biểu hiện một điều gì cụ thể, không có điểm kết thúc trong đường nét, mà chỉ là một liên tưởng xa xôi nào đó đến những yếu tố tự nhiên như mây trời, khói hương… vốn là thứ “sống mãi” hơn là chỉ vào một cái gì, một con gì, hay là một ai đó cụ thể.

Còn khái niệm “đi lên”, tôi thấy trong điêu khắc thường dễ biểu đạt hơn, còn kiến trúc thì “làm gì có chân” mà đi lên (cười). Chính vì khó biểu đạt sự “đi lên” bằng quan sát kiến trúc nên những nhà chuyên môn, giới phê bình luôn cảm thấy thiếu một thứ gì đó, bởi đây là nội dung được quy định trong tư tưởng chủ đạo. Nhưng tôi cho rằng, chính cái cảm giác thiếu hụt ấy lại biểu hiện rất rõ cho khái niệm “đi lên”. Thực tế, phần kiến trúc khu đài chính được thiết kế hai cấp, nhưng nếu nhìn kỹ trong bối cảnh thì mặt trước và mặt sau chênh nhau một cấp. Nếu như đài có ba cấp hiển lộ thì đó là một bố cục hoàn chỉnh. Nhưng bản thân sự hoàn chỉnh là một kết thúc, mà đã kết thúc thì không còn đi lên nữa.
Ông từng chia sẻ rằng chất liệu sáng tạo nghệ thuật của kiến trúc là cảm xúc. Vậy các yếu tố khác như công năng, vật liệu và công nghệ nằm ở đâu trong cảm xúc kiến trúc của ông?
Kiến trúc khác với điêu khắc, ngoài việc tạo hình, kiến trúc còn có thêm công năng, vật liệu, công nghệ thi công… Và kiến trúc cũng khác các ngành nghệ thuật khác ở chỗ nó chứa đựng con người một cách lâu dài. Trong suốt quá trình hành nghề, tôi thấy cảm xúc nên là chất liệu sáng tạo nhưng không thể bỏ qua sự lưu loát trong yếu tố kỹ thuật, bởi chính phần vật lý này giúp con người tránh khỏi sự bất an trong quá trình sử dụng. Nếu để ý quan sát, cậu sẽ thấy một số trường nghệ thuật thường rất đề cao rèn luyện kỹ thuật. Như trường xiếc chẳng hạn, nếu không đảm bảo kỹ thuật, nghệ sĩ biểu diễn sẽ gặp nguy hiểm ngay trong lúc hành nghề. Kiến trúc cũng vậy, cùng với thời gian, công nghệ xây dựng và vật liệu phát triển ngày càng tinh vi, nhiều khối uốn lượn, vặn xoắn hoặc vượt nhịp ra đời và có thể chứa hàng nghìn người bên trong. Đó là điểm khác biệt đặc trưng giữa kiến trúc với điêu khắc và các ngành nghệ thuật khác. Những công trình tôi làm, mọi yếu tố kỹ thuật và luật lệ đều rất chặt chẽ, đàng hoàng và nghiêm chỉnh.
Có người bảo cần thêm một lớp vỏ bọc bên ngoài công trình, tương tự thiết kế đài tưởng niệm Hiroshima ở Nhật Bản. Đại ý, họ cho rằng một công trình tưởng niệm không nên được thiết kế chỉ bằng góc nhìn thuần tuý kiến trúc. Nhưng tôi đề cao sự suy nghĩ thay vì suy diễn, để hướng tới vẻ chân thật trong việc dùng kiến trúc để làm kiến trúc.

Đài tưởng niệm Bắc Sơn, Hà Nội
Vậy còn đường nét kiến trúc truyền thống, hay “chất Việt” trong công trình của ông, ông ứng xử ra sao?
“Chất Việt” là khái niệm mà nếu điểm mặt chỉ tên thì tôi e là khó. Nhưng có một điều mình không được phép quên hoặc bỏ qua trong quá trình thực hành, đó là yếu tố địa điểm, bối cảnh… tức là một công trình phải đứng được ở chính nơi nó thuộc về.
Ví dụ công trình đài tưởng niệm ở Tuyên Quang thì không thể bê nguyên sang Hà Nội được. Về ý này thì tôi nghĩ mình làm được. Cũng có nhiều ý kiến góp ý, phản biện rằng những công trình tâm linh nên đưa đường nét kiến trúc truyền thống như cái mái cong vào nhưng tôi không đồng ý. Mỗi đồ án đều có một cái tứ và một tinh thần phù hợp với bối cảnh, điều đó cần được tôn trọng tuyệt đối. Phần lớn những công trình tôi vẽ đều khá tự nhiên: tượng đài ở Tuyên Quang lấy ý tưởng từ cây đa Tân Trào, tượng đài ở Bắc Ninh thì mượn hình ảnh ngôi chùa Bút Tháp.
Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang
Thể loại công trình tâm linh thường gắn với hình ảnh có tính điêu khắc mạnh, nhưng làm kiến trúc có tính điêu khắc như vậy thì trước tôi cũng chưa có nhiều người làm, đi học cũng không thấy giáo trình nào đề cập đến nội dung ấy. Tôi nghĩ đây là vấn đề nhận thức, mình làm thấy vui, thấy hạnh phúc với suy nghĩ của bản thân chứ thực sự tôi cũng chưa khám phá hết. Trong quá trình suy nghĩ và vẽ, ý tứ nó đến, mình ngăn cũng không được, nên chỉ còn cách hoàn tất trong khả năng của mình, cốt sao để người xem thấy dễ nhìn, dễ cảm và dễ chấp nhận. Chứ chẳng có định nghĩa nào rõ ràng đâu.


Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ Bắc Ninh
Với thế hệ trẻ bây giờ, phần lớn không trải qua những năm tháng chiến tranh. Ông nghĩ họ sẽ thấy gì khi nhìn ngắm những công trình tượng đài của ông?
Từng có một phóng viên người Mỹ trong lúc phỏng vấn tôi, đã nhận xét rằng những công trình tượng đài tôi vẽ không hề thấy hình ảnh súng ống, gươm đao, không có sự căng thẳng, không có chết chóc… nhìn khá hoà bình. Thực tế trong chiến tranh, có rất nhiều sự hy sinh vĩ đại nhưng cũng có không ít những mất mát âm thầm không phải ai cũng biết đến. Chẳng có gì sinh ra trên đời này mà không để làm gì cả, tôi tin vào điều đó. Bởi vậy, hình tượng chỉ là sự lựa chọn trong cách thể hiện. Tôi chọn cây đa, mái chùa, tấm bia, ngôi miếu vì đó là nơi trở về của những anh linh, rất dung dị và gắn với đời sống. Tôi không muốn nâng những gì mình làm lên thành lý luận.
Kiến trúc đã mang đến cho ông những gì?
Gần như hoàn toàn là giá trị tinh thần. Vật chất chỉ tạo cho mình cảm giác không nghèo. Nói chung thấy đời vui, rất bằng lòng.
Có công trình hoặc thể loại nào mà ông muốn làm trong đời nhưng chưa có cơ hội thực hiện?
Có chứ. Tôi gọi đó là những giấc mộng chưa thành. Chúng đang nằm trong máy tính của vài ông bạn hoặc đám học trò. Như tượng đài Nam Kỳ khởi nghĩa, hay Đền thờ Bác Hồ ở Pác Bó.
Theo ông, nếu không làm kiến trúc sư thì ông sẽ làm công việc gì?
Cá nhân tôi không biết làm gì ngoài làm kiến trúc. Đấy là định mệnh rồi!
Kiến trúc sư Lê Đình Hiệp
1942 – 2025
Nội dung Tàn Nhang
Ảnh Triệu Chiến
















